Tranh Việt (Bài 3): Tại sao Việt Nam chưa có nhà đấu giá tranh?
Việt Nam hiện vẫn chưa có đủ cơ hội để lập một phiên/nhà đấu giá chuyên nghiệp, nên cũng chưa thể có cơ hội để chứng kiến các cuộc định giá tài sản nghệ thuật.
(TT&VH Cuối tuần) - Những nước phát triển, thị trường nghệ thuật cũng là một thước đo để đánh giá các chỉ số tăng trưởng về GDP, về văn hóa, kinh tế, xã hội và sự văn minh… Cho nên, ngoài các gallery, hội chợ nghệ thuật thường niên, sàn giao dịch, thì sàn đấu giá nghệ thuật là một kênh của thị trường nghệ thuật, nơi tập trung các chủ gallery, nhà sưu tập, người môi giới tranh, các giám tuyển bảo tàng, nhà đầu tư nghệ thuật, các tài phiệt về ngân hàng, dầu mỏ, chứng khoán… Nơi đây, thông qua sự sôi động ở những phiên đấu, những code giá vĩ đại cho các tác phẩm của nhiều bậc thầy đã được xác lập. Việt Nam hiện vẫn chưa có đủ cơ hội để lập một phiên/nhà đấu giá chuyên nghiệp, nên cũng chưa thể có cơ hội để chứng kiến các cuộc định giá tài sản nghệ thuật.
Đấu giá phải là “máu”!
Một trong những điều kiện để hội họa và các tác phẩm của Việt Nam khẳng định lại giá trị, cũng như để thị trường tranh phát triển lành mạnh, là phải tạo được thị trường tranh nội địa, với những khung pháp lý, coi những tác phẩm hội họa như một hàng hóa đặc biệt, được đánh giá và thẩm định bởi một tổ chức chuyên nghiệp và công tâm.
Ở một số nước trong khu vực, gần đây đã xuất hiện các nhà đấu giá chuyên tổ chức những buổi đấu giá tranh, tượng, đồ cổ... trong phạm vi quốc gia, đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của người trong nước, và có doanh thu đáng kể. Tại Việt Nam hiện nay, chưa xuất hiện mô hình này, cho dù chúng ta đã có sàn giao dịch vàng, bất động sản, chứng khoán... Ở tại một số nước có nền kinh tế phát triển, sàn giao dịch nghệ thuật hay những nhà đấu giá tranh là một thị trường phát triển song hành với những loại hình vừa kể. Cũng như việc theo quy luật khách quan của sự phát triển kinh tế, cũng như sự tăng trưởng về thu nhập người dân (GDP), sự thặng dư lợi nhuận của những tài phiệt, sau ô tô, máy bay, du thuyền... thì những tác phẩm nghệ thuật sẽ là mối quan tâm của họ.
Trong tương lai gần, nếu chúng ta thành lập được sàn giao dịch nghệ thuật hay phiên/nhà đấu giá nghệ thuật tại Việt Nam, thì với kinh nghiệm tại địa phương, chúng ta sẽ giảm đi rất nhiều hệ lụy về tranh giả, cũng như sẽ tạo được sự quan tâm của những người trong nước, người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam. Với sự thẩm định, tái thẩm định chính xác và công tâm của những chuyên gia trong nước, tranh Việt Nam mới có cơ hội lấy lại uy tín. Thông qua đó, nhà nước có thể quản lý được thị trường mỹ thuật bằng những quy định, những hành lang pháp lý và sẽ thu được thuế như các nước đã từng áp dụng. Các tác phẩm nghệ thuật sẽ được coi như tài sản, được thế chấp, định giá, thẩm định... theo thông lệ quốc tế.
Mấy lý do chính
Có thể nêu lên mấy lý do chính khiến Việt Nam chưa có nhà đầu giá nghệ thuật và thị trường đấu giá nghệ thuật:
1. Theo kinh nghiệm trên thế giới, ở các nước phát triển chỉ có khoảng 0,05 đến 0,1% người dân có đủ hàm lượng giáo dục, tri thức, văn hóa và mỹ cảm nghệ thuật để “chơi” tranh nghệ thuật. Ở ta thì con số ít ỏi này vẫn chưa có, bởi nếu có, thì sẽ rất khó có chuyện “chảy máu” nghệ thuật.
Đó là chưa nói, thị trường nghệ thuật hiện nay của Việt Nam chưa có. Các tác phẩm của họa sĩ, phần lớn được bán cho người nước ngoài, rất ít người Việt quan tâm tới tranh Việt Nam. Số lượng các nhà sưu tập trong nước thì quá ít ỏi, cho dù về mức sống hay thu nhập, ở Việt Nam đã có nhiều người, nhiều tầng lớp... đủ khả năng đầu tư và mua các tác phẩm nghệ thuật.
2. Các chính sách về xuất nhập khẩu, về bản quyền, về thuế, về luật..., nói chung các hành lang pháp lý, chưa đủ và chưa sẵn sàng cho một nhà đấu giá ra đời. Hiện nay các cuộc đấu giá tranh đơn lẻ, nếu có ở Việt Nam, vẫn chỉ là những hoạt động tự phát, nghiệp dư, gắn liền với những sự kiện từ thiện hoặc mục đích dân sinh. Nhà đấu giá mang tính chuyên nghiệp đòi hỏi nhiều điều kiện khác, phải tạo được thang giá trị cho các tác phẩm nghệ thuật, kèm theo đó là các giá trị kinh tế, gắn liền với hoạt động của ngân hàng, hệ thống tài chính...
3. Các tác phẩm nghệ thuật của Việt Nam mới tồn tại ở thị trường thứ cấp, là các gallery. Mà phần lớn đầu ra của thị trường thứ cấp đó lại ở nước ngoài, bán cho các gallery nước ngoài để ăn chênh lệch đơn thuần, chứ chưa có kế hoạch lăngxê, cầm giá và làm giá theo một chiến lược bền vững. Phần lớn số lượng tác phẩm được bán theo kiểu này, thì quả thật sẽ rất khó nói với quốc tế là Việt Nam đang có thị trường nghệ thuật nội địa. Và thực tế, chúng ta cũng đang rất khó khăn để tạo dựng nên thị trường này, vì giữa tác giả, tác phẩm và các gallery chỉ có một mối quan hệ: đồng tiền. Mà cả ba chưa, hoặc không muốn có niềm tin vào việc tạo dựng một thị trường chung, nhằm tương tác, bảo vệ và cùng phát triển. Tất cả chỉ hoạt động theo “tinh thần” ăn xổi ở thì, nếu chụp giật được thì càng tốt. Đó là chưa nói, các tác phẩm thông qua gallery, chủ yếu là dòng tranh trang trí, art décor... Điều đó thêm khẳng định, tại Việt Nam hiện nay, chưa hình thành một thị trường nghệ thuật, kể cả cho những dòng tranh phổ thông như trang trí, art décor.
4. Mức sống hay thu nhập bình quân của người dân cũng là điều kiện để xem xét việc tạo dựng một nhà đấu giá. Ở những nước có thu nhập đầu người cao như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc... thì thị trường nghệ thuật luôn phát triển, và các nhà đấu giá thường ăn nên làm ra. Thị trường nghệ thuật đỉnh cao, nói cách gì đi nữa, cũng phải gắn phần lớn hoạt động với một nhóm thiểu số của giới thượng lưu, trung lưu.
5. Vấn đề giáo dục thẩm mỹ và thưởng thức nghệ thuật từ trong nhà trường cũng rất quan trọng, bởi nếu không, thì ngay cả khi chúng ta có giới giàu có (chứ chưa phải thượng lưu, trung lưu thực thụ), cũng rất khó để “kích hoạt” tâm hồn họ là hãy mua tác phẩm nghệ thuật đi!
Tuy nhiên, theo quy luật của sự phát triển, thì chắc chắn thị trường nghệ thuật sẽ có, sau khi nền kinh tế phát triển và một vài định chế văn hóa có sự thay đổi. Sự phát triển kinh tế sẽ tạo ra tầng lớp trung lưu, thượng lưu và giới tài phiệt...Vì lẽ đó, ngay từ bây giờ, chúng ta có thể tạo dựng những điều kiện hạ tầng cho một thị trường nghệ thuật trong tương lai. Hoặc có thể tạo dựng những sàn giao dịch các tác phẩm nghệ thuật để sau này hình thành nhà đấu giá do người Việt làm chủ, nhằm bảo vệ uy tín và giá trị cho những tác phẩm của các bậc thầy.
Đấu giá phải là “máu”!
 Christie’s từng bán tác phẩm À l’approche du Têt (Sắp Tết, 60 x 47cm, lụa, 1937) của Lê Phổ hơn 100 ngàn USD tại Hong Kong năm 2005. Nhưng do chúng ta chưa có nhà đấu giá địa phương để liên kết, vì muốn bảo vệ uy tín của mình, mấy năm gần đây Christie’s đã loại tranh Việt ra khỏi “cuộc chơi” |
Ở một số nước trong khu vực, gần đây đã xuất hiện các nhà đấu giá chuyên tổ chức những buổi đấu giá tranh, tượng, đồ cổ... trong phạm vi quốc gia, đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của người trong nước, và có doanh thu đáng kể. Tại Việt Nam hiện nay, chưa xuất hiện mô hình này, cho dù chúng ta đã có sàn giao dịch vàng, bất động sản, chứng khoán... Ở tại một số nước có nền kinh tế phát triển, sàn giao dịch nghệ thuật hay những nhà đấu giá tranh là một thị trường phát triển song hành với những loại hình vừa kể. Cũng như việc theo quy luật khách quan của sự phát triển kinh tế, cũng như sự tăng trưởng về thu nhập người dân (GDP), sự thặng dư lợi nhuận của những tài phiệt, sau ô tô, máy bay, du thuyền... thì những tác phẩm nghệ thuật sẽ là mối quan tâm của họ.
Trong tương lai gần, nếu chúng ta thành lập được sàn giao dịch nghệ thuật hay phiên/nhà đấu giá nghệ thuật tại Việt Nam, thì với kinh nghiệm tại địa phương, chúng ta sẽ giảm đi rất nhiều hệ lụy về tranh giả, cũng như sẽ tạo được sự quan tâm của những người trong nước, người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam. Với sự thẩm định, tái thẩm định chính xác và công tâm của những chuyên gia trong nước, tranh Việt Nam mới có cơ hội lấy lại uy tín. Thông qua đó, nhà nước có thể quản lý được thị trường mỹ thuật bằng những quy định, những hành lang pháp lý và sẽ thu được thuế như các nước đã từng áp dụng. Các tác phẩm nghệ thuật sẽ được coi như tài sản, được thế chấp, định giá, thẩm định... theo thông lệ quốc tế.
Mấy lý do chính
Có thể nêu lên mấy lý do chính khiến Việt Nam chưa có nhà đầu giá nghệ thuật và thị trường đấu giá nghệ thuật:
1. Theo kinh nghiệm trên thế giới, ở các nước phát triển chỉ có khoảng 0,05 đến 0,1% người dân có đủ hàm lượng giáo dục, tri thức, văn hóa và mỹ cảm nghệ thuật để “chơi” tranh nghệ thuật. Ở ta thì con số ít ỏi này vẫn chưa có, bởi nếu có, thì sẽ rất khó có chuyện “chảy máu” nghệ thuật.
Đó là chưa nói, thị trường nghệ thuật hiện nay của Việt Nam chưa có. Các tác phẩm của họa sĩ, phần lớn được bán cho người nước ngoài, rất ít người Việt quan tâm tới tranh Việt Nam. Số lượng các nhà sưu tập trong nước thì quá ít ỏi, cho dù về mức sống hay thu nhập, ở Việt Nam đã có nhiều người, nhiều tầng lớp... đủ khả năng đầu tư và mua các tác phẩm nghệ thuật.
2. Các chính sách về xuất nhập khẩu, về bản quyền, về thuế, về luật..., nói chung các hành lang pháp lý, chưa đủ và chưa sẵn sàng cho một nhà đấu giá ra đời. Hiện nay các cuộc đấu giá tranh đơn lẻ, nếu có ở Việt Nam, vẫn chỉ là những hoạt động tự phát, nghiệp dư, gắn liền với những sự kiện từ thiện hoặc mục đích dân sinh. Nhà đấu giá mang tính chuyên nghiệp đòi hỏi nhiều điều kiện khác, phải tạo được thang giá trị cho các tác phẩm nghệ thuật, kèm theo đó là các giá trị kinh tế, gắn liền với hoạt động của ngân hàng, hệ thống tài chính...
3. Các tác phẩm nghệ thuật của Việt Nam mới tồn tại ở thị trường thứ cấp, là các gallery. Mà phần lớn đầu ra của thị trường thứ cấp đó lại ở nước ngoài, bán cho các gallery nước ngoài để ăn chênh lệch đơn thuần, chứ chưa có kế hoạch lăngxê, cầm giá và làm giá theo một chiến lược bền vững. Phần lớn số lượng tác phẩm được bán theo kiểu này, thì quả thật sẽ rất khó nói với quốc tế là Việt Nam đang có thị trường nghệ thuật nội địa. Và thực tế, chúng ta cũng đang rất khó khăn để tạo dựng nên thị trường này, vì giữa tác giả, tác phẩm và các gallery chỉ có một mối quan hệ: đồng tiền. Mà cả ba chưa, hoặc không muốn có niềm tin vào việc tạo dựng một thị trường chung, nhằm tương tác, bảo vệ và cùng phát triển. Tất cả chỉ hoạt động theo “tinh thần” ăn xổi ở thì, nếu chụp giật được thì càng tốt. Đó là chưa nói, các tác phẩm thông qua gallery, chủ yếu là dòng tranh trang trí, art décor... Điều đó thêm khẳng định, tại Việt Nam hiện nay, chưa hình thành một thị trường nghệ thuật, kể cả cho những dòng tranh phổ thông như trang trí, art décor.
4. Mức sống hay thu nhập bình quân của người dân cũng là điều kiện để xem xét việc tạo dựng một nhà đấu giá. Ở những nước có thu nhập đầu người cao như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc... thì thị trường nghệ thuật luôn phát triển, và các nhà đấu giá thường ăn nên làm ra. Thị trường nghệ thuật đỉnh cao, nói cách gì đi nữa, cũng phải gắn phần lớn hoạt động với một nhóm thiểu số của giới thượng lưu, trung lưu.
5. Vấn đề giáo dục thẩm mỹ và thưởng thức nghệ thuật từ trong nhà trường cũng rất quan trọng, bởi nếu không, thì ngay cả khi chúng ta có giới giàu có (chứ chưa phải thượng lưu, trung lưu thực thụ), cũng rất khó để “kích hoạt” tâm hồn họ là hãy mua tác phẩm nghệ thuật đi!
* * *
Tuy nhiên, theo quy luật của sự phát triển, thì chắc chắn thị trường nghệ thuật sẽ có, sau khi nền kinh tế phát triển và một vài định chế văn hóa có sự thay đổi. Sự phát triển kinh tế sẽ tạo ra tầng lớp trung lưu, thượng lưu và giới tài phiệt...Vì lẽ đó, ngay từ bây giờ, chúng ta có thể tạo dựng những điều kiện hạ tầng cho một thị trường nghệ thuật trong tương lai. Hoặc có thể tạo dựng những sàn giao dịch các tác phẩm nghệ thuật để sau này hình thành nhà đấu giá do người Việt làm chủ, nhằm bảo vệ uy tín và giá trị cho những tác phẩm của các bậc thầy.
L.T.Sơn - V.Bảy
Bản quyền © Báo điện tử Thể thao & Văn hóa - TTXVN