“Dòng sông” di sản trước sự thay đổi môi trường

Hiện tượng thay đổi nói trên thể hiện rất rõ nhất là sau khi đập ngăn mặn Thảo Long (phía hạ nguồn con sông) đi vào hoạt động thì quá trình trao đổi nước giữa sông và biển bị hạn chế làm giảm đáng kể các loại động, thực vật thuỷ sinh…. Gần đây, nhóm thực vật thuỷ sinh sống trôi nổi trên mặt nước (bèo) đã phát triển mạnh về cả quần thể và vùng phân bố. Bên cạnh đó, nhóm sống chìm (rong) gồm các loài rong cám (Najas indica), rong tóc tiên (Hydrilla verticillata) và rong mái chèo (Vallisneria spiralis) phát triển mạnh thành những thảm lớn và dày ở ven bờ.

 

Sự bùng phát thực vật thuỷ sinh ở sông Hương đã làm giảm đi phần nào tính thẩm mỹ và cảnh quan của sông Hương. Vì vậy, trước mắt tỉnh Thừa Thiên - Huế cần phải xây dựng được một chương trình nghiên cứu tổng hợp để có được những cơ sở khoa học đủ để kịp thời đưa ra biện pháp quản lý bền vững cho hệ sinh thái sông Hương...

Sông Hương lại có thêm những nỗi lo mới là nạn sa tặc hoành hành, làm cho tình trạng sạt lở bờ sông trở nên vấn đề cấp thiết hơn trong lúc này. Nếu ngược dòng sông Hương từ quá phường Đúc, qua xã Thủy Bằng, Kim Long, Tuần sẽ thấy rõ tình trạng khai thác cát hết sức rầm rộ. Ngoài việc gây nên tình trạng sạt lở bờ sông, thì nước sông Hương hiện vẫn đục cả trong những ngày hè có nguyên nhân bắt nguồn từ đây. Chỉ tính trên đoạn sông 1 km qua xã Thủy Bằng có tới 4 bãi tập kết cát sạn hoạt động như một công trường với các tàu hút tại khu vực bến Than và thôn Châu Ê, trong đó có 3 bãi nằm trong vùng quy hoạch bảo vệ di tích của điện Huệ Nam (điện Hòn Chén).

 

Các bãi cát sạn cao hàng chục mét, choán hết các bến thuyền du lịch đưa khách du lịch sang sông thăm ngôi điện này. Một bãi cát sạn dưới chân cầu Châu Ê đã làm đỏ một tấm bia cao gần 2m gần bờ sông Hương có từ thời Thiệu Trị. Bờ sông Hương, đoạn từ Hương Thọ đến Thủy Bằng nhiều nơi bị sạt lở trên tổng chiều dài 1 km. Hàng ngàn gốc tre dân trồng chống sạt lở ở đây đã bị chìm hẳn xuống dòng sông, cùng hàng nghìn m3 đất đá. Nơi lở ít, ăn sâu vào bờ khoảng 5-7m, nơi nhiều đến 30m. Đoạn đường liên thôn trước cổng trường phổ thông cơ sở Hương Thọ, thôn Đình Môn được làm bằng bê tông, nhưng nước đã xói sâu vào tận móng, ta luy âm bị sạt, không chừng, nước cuốn trôi lúc nào không biết.

Việc khai thác cát sạn "vô tội vạ" ở đây đã gặm nhấm dần dòng sông gây nên tình trạng sạt lở, đến người dân cũng còn ý thức được, trong khi chính quyền chưa có biện pháp nào mạnh tay hơn. Tại thôn Bảng Lãng, nhiều người dân muốn can ngăn đã bị bọn "sa tặc" đe dọa, có người bị đánh trọng thương. Xuôi về một chút tại phường Đúc, cách thành phố Huế non chừng cây số, rất nhiều bãi tập kết cát sạn ven bờ; trong đó có bãi gần trụ sở UBND phường. Nhìn bãi cát sạn cao ngất ngưởng, chúng tôi hiểu là ở đây, chính quyền chưa có biện pháp gì để ngăn chặn. Bên kia sông, đoạn Kim Long-Thiên Mụ cũng rất nhiều bãi cát sạn như vậy.

Để có một dòng sông di sản

Đối với Huế, từ lâu, sông Hương chọn làm trục chính trong tổ chức không gian kiến trúc và cảnh quan đô thị. Thực tế, hầu hết các di tích liên quan đến kinh thành Huế đều gắn liền với sông Hương và cảnh quan đôi bờ. 17 di tích và cụm di tích của cố đô Huế đã được công nhận đều có quan hệ mật thiết với sông Hương trong tổng thể không gian kiến trúc chung.

Gần đây, tỉnh Thừa Thiên-Huế đã có những tính toán đến việc khai thác cảnh quan đôi bờ phục vụ cho nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Có những việc được đồng tình, nhưng cũng có không ít những công trình vấp phải sự phản đổi mạnh mẽ của dư luận như dự án ở đồi Vọng Cảnh, một trong những vị trí đẹp nhất để nhìn ngắm sông Hương; hoặc là các dự án chuẩn bị đầu tư để khai thác cồn Dã Viên, cồn Hến chưa thật hợp lý.

Ngay từ bây giờ, tỉnh Thừa Thiên-Huế cần có biện pháp tôn tạo cảnh quan đôi bờ, để phát huy tốt giá trị và vẻ đẹp vốn có của dòng sông, làm tăng thêm giá trị của hệ thống di tích Cố đô Huế vốn đã được UNESCO công nhận là di sản Thế giới.

Hiện tại, tỉnh Thừa Thiên-Huế đã thực hiện nhiều dự án chỉnh trang bờ sông Hương, đoạn chảy qua thành phố Huế góp phần cải thiện cảnh quan dòng sông. Các dự án đã tập trung giải tỏa các hộ sống ven sông, trả lại vẻ thoáng đãng cho dòng sông... Nhiều đoạn bờ sông từ cầu Bạch Hổ đến cầu Tràng Tiền, xuôi về cồn Hến đã được chỉnh sửa, trồng cây, tạo các thảm cỏ, tăng thêm vẽ đẹp, sự hấp dẫn cho cảnh quan đôi bờ sông Hương.