Nhìn lại các giải thưởng văn chương - nên đợi gì?

Nhà thơ Trần Tuấn, chủ nhân giải thơ Bách Việt lần thứ nhất. Ảnh Nguyễn Đình Toán

Nếu một cuộc thi không có tác phẩm dự thi nào khả dĩ thì đành chịu, lỗi chẳng phải chỉ ở giải thưởng. Tất nhiên, đó là một giải thưởng - thất bại. Nó không xứng tầm để người viết có hứng dự thi hoặc người viết quá dở để đạt giải. Và có lẽ, những người góp phần cầm cân nảy mực những mùa giải (nhà nước/tư nhân) đều cần công bằng với chính cảm nhận đọc của mình để trao giải/không trao giải/thậm chí không có bất cứ một giải thưởng nào…

Nhiều năm trước, giải thưởng Hội Nhà văn VN vẫn là niềm mơ ước của bao nhiêu thế hệ cầm bút, vì lí do gì, đến nay, một số người viết thẳng thắn khẳng định không - hướng - đến nó, và đã có người từ chối tặng thưởng của Hội… Không thể phủ nhận nó đã mất đi ít nhiều sức hút.

Lại có chuyện không ít giải thưởng văn học được trao cả năm sau, người ta mới biết/vẫn chẳng biết tác giả, tác phẩm được giải, cũng chẳng hề biết tiêu chí chấm giải ra sao, có đổi thay gì qua các năm, những tác phẩm cuối cùng lọt vào là như thế nào .v.v.

Vậy là, sự nhanh nhạy trong thông tin và truyền thông cùng với sự cởi mở, có những dấu hiệu trẻ trung của các giải tư nhân làm cho giải thưởng của họ “vui” và rộn ràng hơn nhiều, đến nỗi nó như thành sự kiện trên báo chí với đủ mừng lo. Dẫu chưa thể thấy được ở giải thơ văn Bách Việt và Lá Trầu một hiệu ứng được - lòng - công - chúng khi tác phẩm ra đời như giải thưởng văn học tuổi 20 của NXB Trẻ, chẳng hạn, nhưng nó đã là một sự kích thích quý. Tất nhiên, người ta còn chưa hết băn khoăn: ban thẩm định làm việc ra sao, có khiến người viết háo hức tham gia không? (Điều này sẽ liên quan đến việc ban thẩm định của các giải thưởng này có thể hiện vai trò chủ động khuyến khích người tham gia với sự tự tin khẳng định con - mắt - xanh của họ không, và đằng sau đó, là sự ứng xử của các công ty tư nhân dành cho lao động của họ như thế nào để có thể là một cuộc chơi vô tư, hết mình). Tiêu chí chấm giải cụ thể như thế nào? Mục đích của giải thưởng có tính đến thị hiếu của công chúng không? Độc giả tham gia như thế nào vào quá trình các tác phẩm dự giải đến lúc công bố giải thưởng?

Tất nhiên, nguyên nhân gây hiệu ứng chưa rộng rãi (của các loại giải) cũng một phần từ bạn đọc. Bạn đọc chưa đủ công tâm và nhiệt tình. Bạn đọc chưa có thói quen quan tâm đến những vấn đề chung. Và nhất là chưa có một đời sống phê bình, thảo luận tác phẩm một cách thẳng thắn. Do đó, cái cảm giác giải thưởng và việc phát hiện/thẩm định giá trị tác phẩm nhiều khi vênh lệch rõ ràng, chẳng ăn nhập gì với nhau và với sự quan tâm của công chúng, nhất là công chúng thơ - vốn không nhiều lời.

2. Việc tạo ra uy tín cho một giải thưởng văn chương là rất khó. Bản thân nó (hay là ban tổ chức) phải tự đặt kì vọng cho chính giải thưởng thành một bà đỡ văn chương, thì tự nó mới đem lại vẻ đẹp và sức hút. Việc này càng khó hơn với các công ty tư nhân, chính họ phải bằng cách của mình, xóa đi cảm giác làm - ăn xổi và trở thành những giải thưởng có ý nghĩa phát hiện thực sự (chứ không phải chăm chăm tìm kiếm những tác phẩm “vừa phải” có thể in ấn...). Nhìn ra và tự đặt kì vọng này, họ mới có thể chiếm được cảm tình và sự ủng hộ hết mình của độc giả. Cũng như người viết sẵn sàng gửi gắm tác phẩm cho họ, chứ không phải chỉ để thiết lập một quan hệ (người viết) được in - (nhà sách) phát hành không chia sẻ một sự hợp tác nào thực sự và dài lâu. Và nếu làm được điều đó, phê bình cũng không thể ngoảnh mặt hoặc tỏ ra không thích quan tâm tới họ, dù là giải thưởng nhà nước hay tư nhân. Công nghệ quảng cáo không dựa trên sự xây dựng “quan hệ công chúng” thực sự, sẽ không thể làm mụ mị được bạn đọc vốn tỉnh táo và …rất tiết kiệm tiền mua sách, thậm chí không khéo có thể gây hiệu ứng ngược với độc giả. Ranh giới giữa việc tạo thành một “sự kiện” “hiện tượng” và “trò vui” là rất mong manh khi không có những phản tư cần thiết.

Hàng loạt các câu hỏi của độc giả đang đợi cả các giải thưởng tư nhân lẫn nhà nước cùng trao đổi lại: những ban thẩm định mắt xanh, làm việc nghiêm túc, những tiêu chí xét giải cụ thể và cởi mở, sự phê bình không mang tính quảng cáo lòe bịp, sự duy trì bền bỉ… Để các cuộc thi trở thành một sân chơi kích thích sáng tạo và giải thưởng là sự khuyến khích quý báu cả về tinh thần và vật chất - sáng tạo. Để người viết tự tin tham dự các giải thưởng và tự tin khi được trao giải.

Hóa ra, giải thưởng nhà nước hay tư nhân, tưởng cạnh tranh nhau quyết liệt lại chỉ là nhiều phương tiện để đi trên một con đường; tưởng các vấn đề phải đối mặt khác nhau mà có thể lại chính là cần đến sự - cùng - nhau. Mà chính sự cạnh tranh này sẽ làm cho các giải thưởng nhà nước/tư nhân buộc phải nâng cấp mình một cách chuyên nghiệp hơn, từ tổ chức chọn lọc đến quảng bá tác phẩm tới độc giả, để trở thành một nét đẹp ứng xử trong văn chương.

Nhà văn Trần Nhã Thụy Nhà văn Trần Nhã Thụy (thành viên ban thẩm định giải văn Bách Việt): Đây là một cuộc chơi chỉ mang tính chất văn chương vô tư Vai trò của ban giám khảo là như thế nào? Thực ra, cách gọi là “ban giám khảo” nghe hơi nặng nề. Tôi nhận lời tham gia làm thành viên ban thẩm định giải Văn Bách Việt là bởi tôi nghĩ đây là một cuộc chơi chỉ mang tính chất văn chương vô tư, và bởi tôi cũng là một người đọc. Tôi tin rằng có thể phân biệt được những tác phẩm hay dở. Người ta thường nghĩ giải thưởng nhà nước “danh giá hơn”, thực chất đó chỉ là suy nghĩ nặng nề của những người đợi một cái gì ở ngoài văn chương. Các giải thưởng, giải thưởng nào cũng vậy, chỉ có ý nghĩa như một sự khuyến khích cả về vật chất lẫn tinh thần. Giải thưởng có thể được mang giá trị vật chất và tinh thần lớn như giải Nobel, cho những sự nghiệp sáng tác đồ sộ hoặc 1 quá trình dài, nhưng cũng có thể không nhiều giá trị vật chất như Goncourt nhưng lại là giải thưởng danh giá nhất của văn chương Pháp. Vấn đề là tổ chức những giải thưởng tư nhân như thế nào để có sức thuyết phục và gọi mời được nhiều người viết tham gia vào cuộc chơi vô tư và hết mình với văn chương. Bước đầu có những giải thưởng tư nhân vậy là một tín hiệu vui với người viết. Nguyễn Hồng Hạnh (BTV NXB Văn học): Tôi không mấy lạc quan   Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản… các nước “đồng văn” đều có các giải thưởng văn học tư nhân, thậm chí của các bạn hữu trao cho nhau. Tôi không bình luận hay kỳ vọng chúng sẽ nhanh chóng trở thành một giải thưởng uy tín hay hàn lâm.Giải tư nhân không phải là giải công nhận thành tựu. Việc xuất hiện nó trong bối cảnh khủng hoảng văn học hiện nay đã là một tín hiệu quá đáng mừng rồi. Nhưng… thú thực nói là nói vậy, tôi không mấy lạc quan. Tôi luôn sợ những sự biến chất của các giải thưởng... Hơn thế giải sách tư nhân bên cạnh tôn vinh các giá trị văn học họ nhất còn quảng bá thương hiệu và tất nhiên sẽ hướng tới lợi nhuận nữa, tôi hy vọng những người kiến tạo nó biết hài hòa mục đích. N.T (ghi)

Nhã Thuyên