Giải thưởng và sự sống của thơ ca

Giải thưởng Lá Trầu dành cho thơ nữ trao một lần rồi tuyên bố “tạm ngừng” khiến thơ nữ chưa kịp chín duyên đã hơi thấy bẽ bàng. Năm nay có giải Bách Việt - lại vừa mừng, vừa lo.

(TT&VH) - Lễ trao giải thưởng thơ và công bố giải tiểu thuyết Bách Việt đã được tổ chức sáng qua, 10/1 tại Hà Nội. Vượt lên 4 tác phẩm lọt vào chung khảo, Giải thơ Bách Việt năm đầu tiên trị giá 30 triệu đồng đã được trao cho nhà thơ Trần Tuấn với tác phẩm “Ma thuật ngón” (HNV, 2008).

1. Cách đây hai năm, sự xuất hiện của giải thơ Lá Trầu nhằm tôn vinh thơ nữ đã ra mắt đẹp lòng người. Năm 2008, giải thơ và đến nay, giải văn xuôi Bách Việt đã/đang làm bận rộn hơn góc đời sống các giải thưởng văn chương ở Việt Nam. Vậy là bên cạnh giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội cũng như của các Hội địa phương, các cuộc thi trên báo chí trong nước theo từng giai đoạn, chủ đề như thi truyện ngắn báo Văn nghệ quân đội, thi thơ, tác phẩm tuổi xanh, bút mới... có thêm các giải thưởng của nhà sách và tổ chức tư nhân, khiến cho nhiều người mừng lo về sự “xã hội hóa” “tư nhân hóa” các giải thưởng.

Lễ trao giải thưởng thơ Bách Việt. Ảnh Nguyễn Đình Toán

Có thể quan sát thấy, nhìn ra thế giới với đủ loại giải thưởng lớn nhỏ khác nhau, giải thưởng văn chương ở Việt Nam chẳng thấm tháp vào đâu. Và càng nhiều giải thưởng, người viết càng nhiều khả năng được khuyến khích và cũng chứng tỏ hoạt động văn học đa dạng hơn, sống động hơn. Tuy nhiên, điều cần thiết không phải là ca ngợi/phê phán hay lo lắng mất công về những sự tồn tại của nó, mà công chúng muốn đặt ra những câu hỏi, để tìm hiểu những vấn đề cần thiết, cốt lõi là: giải thưởng có thể kích thích được sáng tạo văn chương? Giải thưởng thế nào để trở thành một nét đẹp văn hóa?

Câu hỏi cho giải thưởng tư nhân: Có nên lo chết yểu? Lá Trầu của quỹ Eva trao một lần rồi tuyên bố “tạm ngừng” khiến thơ nữ chưa kịp chín duyên đã hơi thấy… bẽ bàng. Nhưng thành quả in ấn hàng loạt tập thơ, trình bày và ra mắt đẹp đã đóng một con dấu đẹp không thể phủ nhận trong đời sống văn chương. Nhìn lại hơn chục năm trước, nhiều người còn nhớ đến những giải thưởng tư nhân đầu tiên, dù chỉ có tính tượng trưng, tinh thần và ngẫu hứng, đã từng xuất hiện: giải cho nhân vật đóng góp đáng kể trong hoạt động phê bình văn hóa văn học được trao cho Giáo sư Trần Đình Sử, các giải thơ như Hoa Lạ, Thanh Xuân do Nguyễn Quang Thiều tổ chức phát hiện ra một số cây bút như Ngân Hoa, Nguyễn Vĩnh Tiến, Tường Vân… Tuy nhiên, những giải này cũng chết yểu và chưa có hoạt động quy mô như bây giờ.

Nguyên nhân chết yểu ư? Có thể nói đến lí do tài chính. Nhưng nó không phải là tất cả, hay đúng hơn, chỉ là một hệ quả. Hệ quả của việc chính bản thân nó chưa tạo ra hiệu ứng xã hội đủ mạnh. Tất nhiên, có thực tế là, trong đời sống biến đổi đa dạng và mạnh mẽ như hiện này, văn chương (và nhất là thơ ca) có vẻ chỉ canh tác trong khoảnh nhỏ. Nhưng cũng phải thấy nguyên nhân từ chính bản thân nó: Một cuộc sống thiếu văn chương và thơ ca có thể thiếu đi một chất kích thích, nhưng nói ngược lại, chính thơ ca/người làm thơ phải thách thức với khả năng bị “bê tông hóa” càng lúc càng cao của cảm xúc. Các tập thơ xuất hiện ào ạt, nhưng trung bình, nhàn nhạt, khiến người đọc thờ ơ. Có thể đợi những yếu tố bên ngoài chỉ đủ làm náo động bề mặt mà thay đổi được số phận của thơ ca không?

2. Quan hệ giữa giải thưởng và việc thẩm định/phát hiện giá trị tác phẩm, cùng với sự quan tâm của công chúng là không thể không lưu tâm. Người ta thường kêu than rằng không có người còn đọc thơ. Tại sao liên tục có các giải thơ, các hoạt động về thơ mà thơ vẫn mất giá? Tại sao thơ in ra đều đều mà vẫn không thể thoát khỏi kiểu phát hành biếu - tặng – cho – xin hoặc nằm chờ, trong khi không thể phán quyết giá trị của nó là kém /không ngang bằng nhiều tác phẩm khác, ví dụ ở lĩnh vực văn xuôi? Có phải các nỗ lực cho thơ là công cốc? Là do tác giả? Là do độc giả thờ ơ? Là do chưa có sự phát hiện và ghi nhận thực sự? Người viết và độc giả đều biết rằng, thơ ca không bao giờ là của cả thế giới. Ngay cả các nhà phê bình cũng khó lên tiếng bênh vực cho thơ, bởi họ cũng chỉ là người đọc và thơ đến với họ trong những lúc nào đó. Đã qua thời Homere kể chuyện rong ruổi hay cả nước cùng đọc thơ cổ động dân công hay hò kéo pháo. Thơ thuộc về các nhóm, các cá nhân, đó là một điều nằm ngay trong bản chất thơ. Thơ ca chỉ có thể đi qua “khung cửa hẹp”. Nó sẽ chẳng thuộc về ai hò hét rằng thơ cần được cả - xã – hội – lưu – tâm.

Sự thật là, nên lo sống hơn lo chết yểu. Sự sáng tạo đa dạng, bề bộn hiện nay khiến người viết không tránh khỏi cảm giác mòn mỏi và bế tắc giải pháp bứt phá. Nhưng đâu phải có các giải thưởng sẽ có tác phẩm hay? Có người đã so sánh văn chương với không khí của đời sống âm nhạc: “Bài hát Việt” mở ra đã 4 năm nhưng chưa chắc năm nay đã có bài hay. Phải làm sao để những giải thưởng (dù là giải thường niên của nhà nước, hay giải tư nhân được lập ra với mục đích ban đầu là tìm bản thảo và quảng bá thương hiệu, hay bất cứ mục đích nào đi nữa) có thể góp phần kích thích không khí sáng tạo. Càng có nhiều giải thưởng cạnh tranh nhau (một cách vô tư, không eo sèo) thì sẽ càng kích thích. Có nhiều giải thưởng mở ra, đời sống văn học cũng thêm được phần nào náo động, trước hết, từ tâm lý người viết: sẽ bớt đi mặc cảm “văn chương hạ giới (Việt Nam) rẻ như bèo” mà chuyên tâm và vô tư sáng tạo hơn chăng?

Ma thuật ngón giành giải thơ Bách Việt

Phải mất bao nhiêu ngón
Phải thêm bao nhiêu ngón
Mới đủ một bàn tay

“Ma thuật ngón” tràn ngập những ý nghĩ mê ngợp làm thành một trải nghiệm xuyên suốt tập thơ như để hóa giair bao nhiêu câu thúc của đời sống thực để cho thi ca triển hạn. Từng ý nghĩ nghiệm sinh ấy có khi như một kinh nghiệm tôn giáo “kiếp trước của lửa hát về kiếp trước của tàn tro - lửa của tàn tro hát về tàn tro của lửa” gợi tưởng đến Hoa nghiêm kinh của nhà Phật với “trùng trùng duyên khởi” hay “đỉnh rỗng” gợi tưởng đến Khải huyền của Kitô giáo. “Ma thuật ngón” cũng gợi nhớ đến tranh siêu thực của S. Dali với bức “Sự kiên trì của ký ức”…

B.V

10.01.09

Nhã Thuyên

Kỳ 2:Giải thưởng, nên đợi gì?