Đi Bắc Ninh xem tuồng góp

(TT&VH)- Lâu nay, hễ nói tới Bắc Ninh là người ta nghĩ ngay đến quan họ. Nhưng mới đây chúng tôi được rủ rê về vùng Kinh Bắc này để xem tuồng, mà lại là... tuồng góp. Tuồng góp, nôm na là những đoàn tuồng của nông dân, không nhà hát, không biên chế, không lương bổng gì hết, dân tự đóng kinh phí và tối tối lại góp cả... diễn viên.

Hôm ấy, đoàn tuồng góp Từ Sơn được mời sang diễn phục vụ bà con bên thị trấn Chờ, huyện Yên Phong (tỉnh Bắc Ninh). Trời miền Bắc độ này vẫn còn rét, lại thêm mưa phùn, các diễn viên đều tự túc đi lại bằng phương tiện xe máy. Kể cả “nghệ sĩ nhân dân” Đàm Mạnh Dần, năm nay đã bước sang tuổi 71, cũng “sung” không kém cánh trẻ. Ông Dần bảo : Chỉ cần nhìn thấy khán giả nô nức đi coi tuồng là chúng tôi hết cả mệt nhọc, cũng chẳng ngại đường xa. Thật sự là ban đầu chúng tôi khá e ngại.

Biểu diễn tuồng trước sân đình

Ở Hà Nội vẫn quen thấy tuồng hiu hắt nơi thành phố, có khi cả năm chẳng thấy “mặt mũi” Nhà hát tuồng Trung ương ở đâu giữa phố phường nhộn nhịp các loại ca múa nhạc hiện đại. Thế nhưng thật bất ngờ, ông Dần nói quả không sai. Thị trấn Chờ hôm nay từ chập tối từng dòng người đã lũ lượt kéo về sân đình, đông vui như trảy hội. Tuồng hôm nay là vở Lý Công Uẩn, nhân vật lịch sử nổi tiếng của Bắc Ninh và cả nước.

Vở này cũng đã được đoàn mang đi diễn tận ngoài Hà Nội. Bởi vậy nhiều bậc cao niên trong các thôn, xóm rất mến mộ. Ồn ào nhất là bọn trẻ con, chúng túm tụm ở khu vực sau sân khấu, chui qua phông bạt xem các diễn viên hóa trang. Nhìn cảnh diễn tuồng thế này, ngay cả các sân khấu ca nhạc ở thành phố đôi khi cũng phải mơ ước !

Xã hội hóa từ... hàng trăm năm trước.

Những chiếu tuồng làng, tuồng xóm đã xuất hiện ở vùng Bắc Ninh từ hàng trăm năm trước. Đến nay, đất tuồng góp chính danh vẫn đang hoạt động rất mạnh, các đoàn tuồng cấp thôn, xã như Tiến Bào, Tam Lư, Đồng Kỵ, Châu Khê, Đình Bảng... Đến Từ Sơn, Bắc Ninh hôm nay, những người đi xa lâu ngày khó có thể nhận ra một vùng quê nghèo khó, dung dị này xưa. Những khu công nghiệp, khu biệt thự mọc lên san sát. Trong làng đâu đâu cũng thấy nhà hai tầng. Còn phố huyện Từ Sơn thì có cả siêu thị và nhiều nhà băng lớn. Thế nhưng bất ngờ hơn khi biết được đằng sau cuộc sống hiện đại ồn ào ấy, đất Kinh Bắc vẫn gìn giữ và tiếp tục sản sinh ra nhiều nghệ sĩ tuồng “chân đất”.

Từ khi Đào Duy Từ (1572-1634) khai sinh ra tuồng Việt, ở đất nước ta có rất nhiều nơi phát triển môn nghệ thuật này. Tuy vậy đất tuồng Từ Sơn vẫn giữ được một nét rất riêng cho mình. Cái kiểu tuồng góp ở đây cũng rất đặc biệt (dân trong làng tự góp tiền, góp của để nuôi diễn viên tuồng làng mình), và cũng đã từng trải qua nhiều thời kỳ gian khó. Nghệ sĩ Đàm Mạnh Dần là người đã làm sống lại những đoàn tuồng góp đến 2 lần sau những năm tháng gián đoạn và có công đào tạo 3 lớp thế hệ diễn viên tuồng làng. Ông kể: “Sau kháng chiến chống Pháp, tuồng cũng dần dần được khôi phục ở quê tôi. Năm 1956, nhiều làng, xã vùng Từ Sơn đã thành lập được đội tuồng sau một thời gian dài bị ngắt quãng.

Nhưng quả thực thời gian đầu gặp rất nhiều khó khăn. Chúng tôi chỉ thỉnh thoảng mới diễn được một vở sau khi vận động được sự đóng góp vật chất của dân địa phương”. Trong kháng chiến chống Mỹ, những đoàn tuồng làng ở Từ Sơn lại phải gác áo. Đến mãi tận những năm 1980, một lần nữa ông Dần lại trở thành người đi đầu trong việc hồi sinh những chiếu tuồng.

Đội tuồng làng đi biểu diễn phục vụ bà con

Năm 1983, dân làng Tiến Bào đã góp tiền, gạo mời hai nghệ sĩ Đắc Nhã (Nhà hát Tuồng Trung ương) và Minh Châu (Trường Văn hóa Nghệ thuật Hà Bắc) về viết kịch bản cho vở Người mẹ Nguyễn Văn Cừ. Đây là vở tuồng đầu tiên về cách mạng được dàn dựng và biểu diễn hoàn toàn nhờ sự đóng góp vật chất của nhân dân địa phương. Ông Dần nhớ lại hôm ấy, sau đêm biểu diễn, thấy đoàn quá khó khăn về trang phục, đạo cụ có người đã đóng góp 1 tạ thóc để nuôi đoàn.

Về sau, chính vở diễn này đã đem về cho CLB Tiến Bào giải nhất tại hội diễn tỉnh Hà Bắc năm 1984. Anh Phạm Quốc Bảo, trưởng đoàn tuồng hiện nay cũng nhớ lại thời khó khăn đó: "Người góp 5.000, người góp 10.000, góp đấu gạo, đấu thóc..., dần dần đoàn cũng gom góp đủ trang phục diễn. Vài năm sau bao cấp đói kém đó, có diễn viên phải đi xe đạp thồ, đóng gạch thuê, suốt ngày phơi nắng da đen cháy, tóc tai trụi lủi, đến nơi phải thuyết phục mãi người ta mới cho diễn "!

Nhưng kết thúc đêm diễn, dân lại góp tiền ủng hộ, mổ lợn khao cả đoàn... Quá trình tiền đóng gạo góp để nuôi đoàn tuồng quê mình kéo dài đến tận mãi những năm 1993-1994. Năm 1998, được sự giúp đỡ của NSND Phạm Thị Thành và Thứ trưởng bộ VHTT lúc đó Lê Tiến Thọ, ở Từ Sơn-Bắc Ninh và Đông Anh-Hà Nội đã xây dựng được 3 học đường dạy tuồng.

Nghệ sĩ gạo cội cấp làng Mạnh Dần, nay lại được giao trọng trách đào tạo lứa diễn viên kế cận (đội tuồng đồng ấu). Bằng một tình yêu và lòng đam mê tuồng hiếm có, ông Dần đã vận động được hơn 30 cháu, thành lập đội tuồng đồng ấu Tiến Bào vào năm 1998. Khi đó những cháu trong đội tuồng đồng ấu chỉ từ 8-10 tuổi. Ông Dần còn đạp xe đi tổ chức và đứng dạy một lớp tuồng đồng ấu khác bên thôn Kim, xã Xuân Nội, Đông Anh cùng thời gian này. Sau những buổi biểu diễn đầu tiên với những vở như Trần Quốc Toản ra quân, Phụng Nghi Đình, Lã Bố-Điêu Thuyền... vào các năm 1998, 1999, đội tuồng đồng ấu Tiến Bào đã chính thức được nhân dân xã Phù Khê “nhận nuôi”.

Tuồng làng đã ra đến tỉnh

Khi đoàn tuồng Hà Bắc tan rã, nghệ sĩ Hoàng Kim, đã khăn gói xuống Từ Sơn, gia nhập đoàn tuồng góp đi diễn cùng anh em. Thuộc lứa thế hệ thứ hai của tuồng góp Từ Sơn, những nghệ sĩ như Đàm Xuân Trung, Phạm Quốc Bảo, Đàm Văn Thư, Hoàng Kim, Nguyễn Xuân Tú... dù hiện nay đều bận rộn nhưng không ai chịu nghỉ diễn.

Từ sau năm 1994 trở lại đây, tuồng góp Từ Sơn đã có thể biểu diễn lấy kinh phí tự nuôi sống mình. Và để đáp lại yêu cầu của người xem ngày một cao, đoàn tuồng Tiến Bào phải mời thêm các nghệ sĩ gạo cội khác bên Tam Lư, Đồng Kỵ, Thổ Hà đi diễn cùng. Có năm đoàn Tiến Bào đi biểu diễn đến 70-80 đêm, trưởng thôn cũng gia nhập chiếu tuồng.

Đoàn tuồng góp Tiến Bào

Như trưởng thôn Đàm Văn Thư, chúng tôi vừa gặp đã nghe vợ anh “tố cáo”: “Đấy, các cậu biết không, mấy đêm vừa rồi mưa phùn rét mướt thế mà ông nhà tôi vẫn âm thầm trốn vợ con đi diễn tuồng tận bên Yên Phong, Gia Lâm đó. Sợ tôi không đồng ý cho đi nên đến nơi ông ấy mới gọi điện về nhà báo tin”.

Nghe vợ nói vậy, anh Đàm Văn Thư cười bảo: “Chỉ bằng tình yêu tuồng thì chúng tôi mới có thể tồn tại được đến ngày nay. Những đêm biểu diễn anh em hoàn toàn tự bỏ kinh phí đi lại, ăn uống. Sau khi diễn xong nhận về tiền thù lao cũng chỉ khoảng 80- 100 nghìn đồng/1 đêm diễn. Số tiền này so với các liền anh, liền chị hát quan họ thì quả là một trời một vực...”. Thế nhưng niềm động viên khích lệ lớn nhất để những đêm tuồng góp nơi đây vẫn đỏ đèn chính là sự ưu ái, hâm mộ của khán giả. Và đặc biệt là sự đánh giá cao của chính giới nghề. Mồng 4 tết Mậu Tý vừa qua, đoàn tuồng góp Tiến Bào đã diễn rất thành công vở Lý Công Uẩn ngay giữa sân khấu thủ đô."

Vở diễn của một đội tuồng cấp làng nhưng đã nhận được sự đánh giá cao của hội đồng nghệ thuật tuồng thuộc Liệp hiệp hội văn học nghệ thuật Việt Nam. Vậy là tuồng làng đã ra không chỉ tới tỉnh, mà tới tận thủ đô! Được trò chuyện với các nghệ sĩ từ bậc trưởng lão như Đàm Mạnh Dần, Phạm Quốc Bảo... đến những diễn viên tuổi mới 15, chúng tôi đều nhận thấy ở họ một tình yêu kỳ lạ, hiếm có đối với tuồng.

Tuồng làng ở đây sẽ không thể chết, ông Quốc Bảo “lập luận” : “Thế hệ chúng tôi còn có thế biểu diễn tốt khoảng 20 năm nữa, sau lứa chúng tôi đã có lứa 8-10 tuổi được nghệ sĩ Dần đào tạo từ năm 1998 kế cận. Hiện nay chúng tôi cũng đang tích cực vận động để lập đội tuồng đồng ấu mới”. Có ai muốn xem tuồng, xin mời tới đất này, nơi những đêm tuồng góp chưa bao giờ tắt đèn

Hà Ánh Dương