Tái sinh từ cuộc “Tàn sát văn học”

Nhà văn 98 tuổi Hans Keilson đã trao tặng 10 tập "Thư viện những cuốn sách bị đốt"

(TT&VH) - Cách đây 75 năm, Hitler đã phát động chiến dịch đốt sách lớn nhất trong lịch Giờ đây sau ¾ thế kỷ, những tác phẩm bị đốt ấy được in lại trong một bộ sách gồm 120 tập. Hôm 9/5 vừa qua, nhà văn 98 tuổi Hans Keilson, một trong số rất ít tác giả có tác phẩm bị đốt trong vụ nói trên hiện còn sống, đã trao tặng 10 tập đầu tiên của bộ sách cho một trường học ở Berlin.

Chiến dịch đốt sách kinh hoàng.

Nhà văn Hans Keilson

Hitler, chưa tốt nghiệp trung học, là kẻ ghét chữ. Ngay sau khi lên cầm quyền vào đầu năm 1933, tên trùm phát xít đã lập tức phát động một chiến dịch đốt sách rầm rộ trên toàn quốc: Kéo dài suốt từ 7/3/1933 ở Dresden cho đến 9/10/1933 ở Rendsburg, “lễ đốt sách” được tiến hành tại hơn 100 thành phố lớn nhỏ ở Đức với tất cả nghi thức “trọng thể”.Riêng tối 10/5/1933, đốt sách đồng loạt được thực hiện tại 22 trường đại họctổng hợp của Đức. Trong đó cuộc đốt sách ở ĐHTH Berlin có tới 70.000 tham gia, dưới sự giám sát trực tiếp của Bộ trưởng Tuyên truyền Joseph Goebbels, đã thiêu hủy hàng vạn cuốn sách.

Để thực hiện chiến dịch đốt sách,thuộc hạ của Goebbels lập ra các “Danh sách đen”, liệt kê các tác giả và tác phẩm“không mang tính Đức” cần thiêu hủy, trước hết đó là những tác giả theo chủ nghĩa Marx, người Do Thái, có tư tưởng hòa bình... “Danh sách đen” được lập ở các lĩnh vực như văn học (127 tác giả); lịch sử (51); nghệ thuật (13 tác giả và công trình nghiên cứu); chính trị và quốc học (125)... Ngoài ra còn có tôn giáo, triết học, sư phạm... Trong số này có 15 tác giả được yêu cầu cần đốt sạch, “không có ngoại lệ”, như nhà triết học Karl Marx và nhà lý luận Mác-xít Karl Kautsky; nhà văn Heinrich Mann, Erich Kaestner, Erich Maria Remarque; nhà tâm lý học Sigmund Freud, hay nhà báo Kurt Tucholsky... Thậm chí sách của nhiều nhà khoa học tự nhiên cũng bị thiêu hủy,như nhà vật lý Albert Einstein. Dựa trên các danh mục này, những cuộc lục soát được tiến hành trên toàn quốc, trước hết là ở các thư viện, trường học, hiệu sách... để thu hồi và tập trung sách lại đốt trước công chúng.

“Thư viện Những cuốn sách bị đốt”

Nhìn lại người ta thấy trên lĩnh vực văn học, trong số những tác giả bị đốt tác phẩm có rất nhiều người nổi tiếng, nhưng cũng có những gương mặt như Emil Ludwig, Georg Hermann, Waldemar Bonsels, Gustav Meyrink hay Max Barthel. Họ là những tác giả được đọc nhiều nhất thời trước năm 1933, với số lượng sách xuất bản hàng triệu cuốn,nhưng giờ đây hầu như không còn được ai biết tới, do sách của họ đã bị đốt hết và sau đó họ phải tha phương ở nước ngoài. Trung tâm Moses Mendelssohn thuộc ĐHTH Potsdam đặt ra một mục tiêu to lớn: Cần phải để cho những tác giả bị quên lãng ấy sống dậy. Vậy là giờ đây, 75 năm sau vụ “tàn sát văn học” với quy mô chưa từng thấy, như nhà văn Erich Kaestner viết, trung tâm trên đang cho ra đời “Thư viện Những cuốn sách bị đốt” gồm 120 tập.

Ngoài tuyển chọn những tác phẩm xuất sắc nhất của các nhà văn bị lãng quên, những người biên soạn “Thư viện”còn sưu tập và cho in những tác phẩm bị đốt nhưng sau này ít được nhắc tới của các nhà văn có tên tuổi như Jack London, Walther Rathenau, Anna Seghers,Tucholsky, Kaestner, Kafka hay Gide ... Julius Schoeps, Giám đốc Trung tâm, cho biết “thư viện” này sẽ là một “tượng đài sống động”, phần nào có thể lấp được một khoảng trống trong văn học Đức do vụ đốt sách gây ra.

Nhà thơ Heinrich Heine:

"Nếu hôm nay bạn đốt sách, thì ngày mai

bạn đốt người”.

Nó tạo điều kiện cho các thế hệ mai sau có dịp tìm hiểu những thành tựu và các khuynh hướng văn học và văn hóa Đức trước năm 1933. Hôm 9/5 vừa qua, nhà văn 98 tuổi Hans Keilson, một trong số rất ít tác giả có tác phẩm bị đốt trong vụ nói trên hiện vẫn còn sống, đã trao tặng tượng trưng 10 tập đầu tiên của bộ sách cho một trường học ở Berlin. Dự kiến “Thư viện Những cuốn sách bị đốt”, kèm 3 tập dẫn luận, sẽ được hoàn thành trong thời gian tới và hơn 4.000 trường trung học trên toàn nước Đức sẽ được tặng bộ sách này. Để thực hiện dự án đầy tham vọng của mình, Trung tâm MosesMendelssohn đã nhận được sự giúp đỡ của Nhà nước (cấp 2,3 triệu euro trong năm nay) cũng như của nhiều quỹ và viện khác nhau.

Nhanh chóng sụp đổ

Nhà thơ Heinrich Heine từng nói: “Nếu hôm nay bạn đốt sách, thì ngày mai bạn đốt người”. Rất may là hầu hết những tác giả bị đốt sách đã kịp thời rời nước Đức trước khi Hitler chuyển sang “đốt người”. Chỉ trong vòng 2 tháng sau khi Đức Quốc xã lên nắm quyền vào ngày 30/1/1933, đã có khoảng 2.500 văn nghệ sĩ và hàng nghìn giáo sư - giảng viên đại học rời nước Đức đi tị nạn ở nước ngoài, mở ra một thời kỳ chảy máu chất xám và băng hoại về tri thức, đạo lýcũng như văn hóa Đức.

Chiến dịch đốt sách của Hitler vẫn được so sánh với chủ trương “đốt sách chôn nho” của Tần Thủy Hoàng (từ năm 213 trước CN), cuộc đốt sách lớn đầu tiên của lịch sử nhân loại mà trong đó ngoài đốt thi, thư... còn có hàng trăm nho sinh bị chôn sống vì dám dùng sử sách để chỉ trích triều đình. Nhiều nhà sử học cho rằng, chính chủ trương “đốt sách” và vùi dập trí thức đã góp phần làm cho triều đại của Tần Thủy Hoàng và Đế chế thứ 3 của Hitler đều nhanh chóng sụp đổ. Đời nhà Tần tồn tại chỉ hơn 40 năm. Hitler thậm chí chỉ cầm quyền được có 12 năm trước khi tự sát vào đầu mùa Hè năm 1945.

Phan Đức