Gỡ rối trong sưu tầm, hiến tặng cổ vật

Thời gian gần đây tại Thừa Thiên - Huế rộ lên việc sưu tầm, hiến tặng cổ vật, làm giàu thêm kho tàng văn hóa Huế và cổ vật triều Nguyễn. Nhưng cũng có những rắc rối xung quanh vấn đề này.

Chiếc thuyền độc mộc cổ được người dân phát hiện trên sông Hương

Trường hợp ông Tôn Thất Ấn là một điển hình. Cách đây một năm, ông mua một chiếc thuyền độc mộc cổ do người dân phát hiện và thu được trong quá trình khai thác cát sạn trên sông Hương với giá 6,5 triệu đồng về bảo quản tại gia đình. Thay vì việc vận động, thuyết phục giữa các cơ quan chức năng với người đang sở hữu chiếc thuyền cổ, tỉnh Thừa Thiên - Huế đã ra quyết định thu hồi hiện vật. Cuối cùng người ta cũng đưa ra một cách giải quyết hợp lý là mua lại chiếc thuyền này từ ông Ấn.

Nhưng câu hỏi đặt ra, nếu ông Ấn không mua chiếc thuyền độc mộc cổ, để thất lạc thì số phận cổ vật sẽ ra sao? Ông Nguyễn Hữu Hoàng, Hội viên Câu lạc bộ UNESCO nghiên cứu sưu tầm cổ vật Việt Nam (trú tại thôn Nam Phổ, Phú Thượng, Phú Vang) được người dân báo tin về 9 khẩu súng thần công cổ đúc bằng đồng mà họ đã phát hiện và tự tổ chức trục vớt được tại phao số 7, cảng Thuận An. Đánh giá đây là cổ vật quý hiếm, một mặt Nguyễn Hữu Hoàng điện báo ngay với cơ quan văn hóa (nhưng không thấy động tĩnh gì), mặt khác tìm cách tiếp cận hiện vật. Khi 5 trong số 9 khẩu thần công này đã được bán đi vào ngày 22/5/2007, 4 khẩu còn lại, cùng 100 viên đạn bằng gang đã được Nguyễn Hữu Hoàng thương lượng mua lại với giá khoảng 110.000 đồng/kg (tổng cộng 120 triệu đồng). Nhưng sau đó, Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng tỉnh Thừa Thiên - Huế chỉ quy đổi và mua lại mức 89 triệu đồng cho 4 khẩu súng nói trên. So với chi phí thực tế của số tiền đi vay nóng để mua số hiện vật này, Nguyễn Hữu Hoàng đã lỗ 31 triệu đồng, chưa kể vay lãi nóng sau mấy tháng mới được giải quyết. 5 khẩu còn lại đến nay vẫn "bặt vô âm tính" thì sao? Đành rằng, theo Luật Di sản văn hóa, hiện vật khi phát hiện hoặc tìm thấy đều thuộc Nhà nước quản lý. Nhưng khi tổ chức, cá nhân phát hiện, sưu tầm, vấn đề là làm thế nào để luật vừa được thực thi, vừa tạo được sự hưởng ứng, tinh thần hợp tác lâu dài từ phía người dân...

Giám đốc Bảo tàng cổ vật Cung đình Huế Nguyễn Phước Hải Trung cho biết, cần thiết lập mạng lưới trao đổi thông tin giữa cơ quan văn hóa với các cơ quan khác, chính quyền địa phương... để kịp thời xử lý và thu thập cổ vật ngay từ khi mới phát hiện; đồng thời Nhà nước phải có chế độ bồi dưỡng những người phát hiện cổ vật, có chế độ khen thưởng đối với những người phát hiện, thu giữ và giao nộp cổ vật. Hiện, Bảo tàng cổ vật Cung đình Huế có bộ sưu tập "hiện vật hiến tặng", là kết quả quá trình xã hội hóa bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Huế. Gần đây nhất, Bảo tàng tiếp nhận 4 sắc phong triều Nguyễn do nhà sưu tầm cổ vật Đoàn Phước Thuận, Chủ nhiệm Câu lạc bộ UNESCO nghiên cứu, sưu tầm cổ vật Phú Yên hiến tặng. Bốn sắc phong đó gồm: Sắc phong thời Thiệu Trị (niên đại cụ thể ghi trên sắc là ngày 9 tháng 9 âm lịch, năm 1842); sắc phong thời Tự Đức (3 tháng 7 âm lịch, năm 1850); sắc phong thời Duy Tân (11 tháng 8 âm lịch, năm 1909; và sắc phong thời Khải Định (25 tháng 9 âm lịch, năm 1925).