Bài 2: Hành trình gian nan bảo quản bộ xương cá khổng lồ
Gần đây, bảo tàng Quảng Ninh vừa mở hội thảo để bàn về kỹ thuật bảo quản hiện vật biển là bộ xương cá khổng lồ. Và đang có những ý kiến rất khác nhau về cách bảo tồn.
Sau khi đưa về Hạ Long, bảo tàng Quảng Ninh đã mời chuyên gia viện Hải dương học Hà Nội về nghiên cứu và xác định đây là loài cá Voi Vây. Đây là loài động vật biển lớn thứ hai sau loài cá voi xanh, sống ở biển nhiệt đới. Kích thước trung bình của loài cá này có chiều dài từ 16 đến 23 mét, nặng đến 60 tấn.
Việc bảo quản bộ xương đang còn tươi như vậy đang lâm vào bế tắc bởi xương đang bốc mùi thối do tuỷ và mỡ trong xương phân huỷ. Tham vấn của Viện Hải Dương học là đem vùi toàn bộ trong cát chờ phân huỷ hết mới thu hồi về xử lý để trưng bày. Kinh phí xử lý theo cách này tốn khoảng 15 triệu đồng, thời điểm năm 1994. Phương án đã không được bảo tàng đồng ý vì có thể xương sẽ bị phân huỷ ngả màu đen và thối, cho nên họ đã tiến hành xử lý theo cách riêng của mình. Vậy là lại một lần nữa, cả Bảo tàng tập trung xử lý bộ xương bằng cách dùng bàn chải dao bóc hết lớp màng và gân vẫn còn bám trên bề mặt xương. Hàng chục cân xà phòng bột đã được dùng để làm sạch bề mặt các xương. Ngày thì đem xương phơi ra ngoài trời, ban đêm dùng bóng đèn 1000w và quạt gió để sấy xương. Kết quả là xương sạch, trắng và đỡ mùi hôi.
Căn phòng ngắn hơn chiều dài con cá
Đúng ngày 28/1/1995 tức 28 Tết, phòng trưng bày “hiện vật lạ” lần đầu tiên mở cửa. Sự kiện này lúc đó gây chấn động dư luận Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí. Lãnh đạo tỉnh trực tiếp cắt băng khai trương trưng bày. Sân bảo tàng đông nghẹt người đến xem. Theo thống kê sơ bộ tổng số lượt người xem đợt đầu vào khoảng 3 vạn người. Rất nhiều người chưa biết về loài cá này ngỡ là xương khủng long tiền sử, nhiều người hỏi mua vé vào cửa... Nhiều dân chài đến xem đã xin đặt lễ thắp hương theo tập quán.
14 năm mày mò, 4 lần "duy tu, bảo dưỡng"
Đâu là bộ xương cá voi lớn nhất VN? Cùng với bộ xương cá voi ở Bảo tàng Quảng Ninh, hiện nay có một bộ xương cá voi cũng vào loại "khổng lồ" được trưng bày ở Hải Phòng, Nha Trang, Bình Thuận. Bộ xương cá voi được coi là "lớn nhất VN" thuộc về bộ xương dài 20 mét, nặng hàng chục tấn, hiện đặt tại Dinh Vạn Thủy Tú, đường Ngư Ông, phường Đức Thắng, thành phố Phan Thiết (Bình Thuận). Đây là di tích thờ trên 100 bộ cốt xương cá Ông (cá voi) từ hàng trăm năm nay.
Tuy nhiên niềm vui chưa trọn thì lại gặp nỗi lo. Sau hai tháng trưng bày, bộ xương lại bốc mùi hôi thối và nước rỉ ra khiến những người quản lý bảo tàng mất ăn mất ngủ tìm phương pháp khắc phục. Lại cho người đi học hỏi kinh nghiệm dân gian, kết hợp tìm tài liệu khoa học về xử lý hiện vật xương. Tài liệu không có, chỉ bằng phương pháp dân gian, lại mày mò thử nghiệm cuối cùng cũng tìm ra được cách tốt nhất bảo quản bộ xương mà không đến nỗi tốn kém như vẫn tưởng. Lại phải tẩy mỡ, làm sạch các mô xương chứa mỡ và tủy xương bằng hóa chất chống nấm mốc và dùng dầu hỏa làm chất dẫn. Phương pháp thử ngâm trong thùng vôi đã được đem áp dụng có hiệu quả. Xương đã được xử lý xong vẫn giữ màu trắng bóng, hết mùi hôi. Ngày 30/5/1996 bộ xương được đưa lên trưng bày trên toàn bộ diện tích tầng 4 của nhà bảo tàng. Nhiều chuyên gia đã đánh giá phương pháp bảo quản xương tại đây làm rất tốt, trưng bày đẹp. Khi về làm việc với Quảng Ninh, cố Thủ tường Võ Văn Kiệt năm 1995 đã đến xem trưng bày và khen “đây là bộ xương cá rất lớn...”
Ba năm sau, lại xuất hiện những yếu tố bất ổn. Mốc nấm xuất hiện, mùi hôi nặng gây khó chịu. Có dấu hiệu cơ lý của bộ xương xuống cấp. Lại phải tiếp tục nghiên cứu xử lý lần ba. Lại mày mò tìm phương pháp hiệu quả hơn. Một bể ngâm vôi được xây trong khuôn viên bảo tàng để ngâm toàn bộ xương cá vào đấy trước khi đưa lên phun sấy. Công việc lần này công phu hơn, tiến hành trong suốt hai năm. Đến năm 2000 bộ xương cá lại đủ điều kiện đưa trưng bày. Đợt xử lý tiếp theo vào năm 2007 được xem là bước cơ bản để bảo tồn hiện vật lớn và nhiều phức tạp này.