Nên tổ chức các buổi hát kể định kỳ

GS-TS Tô Ngọc Thanh trong trang phục của đồng bào Tây Nguyên

Quả thật, trong thời gian từ 2004 đến 2007, chỉ riêng Dự án “Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng Sử thi Tây Nguyên” đã cho xuất bản tổng số 75 tác phẩm sử thi với 62 tập và trên 6 vạn trang in. Dự án này cho thấy Tây nguyên và các vùng phụ cận là vùng đất đá tồn tại và đang lưu gữi một kho tàng sử thi vào loại phong phú, đồ sộ vào loại hiếm có trên thế giới.

Gắn hát kể sử thi với sinh hoạt cộng đồng

Các đại biểu quốc tế ngạc nhiên trước gia tài sử thi Việt Nam

Xưa kia, khi cuộc sống và cách thức canh tác của bà con còn hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên, rừng rậm nhiệt đới (“bộ gan rừng” như cách nói của Krơm Bri), các yếu tố mưa gió sấm chớp là một thế lực to lớn ngự trị cuộc sống của con người. Con người nhân hóa chúng để đối thoại, cầu xin, đổi chác thông qua hiến sinh và biết ơn chúng khi những yêu cầu về "người yên vật thịnh" của họ được đáp ứng. Đây là cơ sở xã hội cho một trạng huống nửa hư nửa thực, khiến cuộc sống thấm đẫm tính huyền thoại, với sự chung sống của thần, người và hồn vía của mọi vật. Giữa không gian ấy, sử thi đã vang lên, sống cùng cộng đồng.

 

Hiện nay, khi cuộc sống, mức sống của bà con đã thay đổi quá nhiều, không gian huyền thoại của sử thi không còn, thì phải làm sao để sử thi có cơ tiếp tục tồn tại? GS Tô Ngọc Thanh nói: “Sử thi sẽ sống, như các giá trị nghệ thuật khác vẫn sống, như Quan họ, Tuồng, Chèo…. Bởi vì, tuy người lớn không phải là trẻ con, nhưng chẳng nhẽ những gì của thời thơ ấu lại không thể đem lại cho ta những kỷ niệm êm đềm, ngọt ngào của cuộc đời con người? Và, phương thức tồn tại của sử thi trong xã hội hiện đại, theo GS Thanh là: “Chúng ta nên tổ chức buổi hát kể như một cuộc trình diễn nghệ thuật định kỳ ở nhà Rông hay thậm chí ở nhà văn hóa cộng đồng mà người tham dự là tự nguyện. Nếu trước khi trình diễn có người hiểu biết đứng ra giải thích, giới thiệu một vài đặc trưng, một vài điều đáng lưu ý khi nghe sử thi thì rất tốt. Đây là một cách “tạo công chúng” rất hiệu quả. Kinh nghiệm này tôi học được của người Indonesia ở Ba Li. Ở đấy, trước khi trình bày trích đoạn về vua khỉ Hanuman trong sử thi Ấn Độ Ramayana là gì, lấy từ đâu đến, đã được dân tộc hóa ra sao và giới thiệu về tính cách, vị trí của nhân vật Hanuman, cũng như về một vài thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của vở diễn”.

Đỗ Doãn Hoàng