Bảo tàng mở cửa đón "Gánh hàng rong"

Có thể xem là lần đầu tiên, một bảo tàng "hàn lâm" mở cửa để đón vào một vấn đề thời sự nóng hổi và cũng rất "lem nhem" của cuộc sống hàng ngày.

(TT&VH) - Có thể xem là lần đầu tiên, một bảo tàng "hàn lâm" mở cửa để đón vào một vấn đề thời sự nóng hổi và cũng rất "lem nhem" của cuộc sống hàng ngày. Đó là Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam với cuộc triển lãm ảnh và chiếu phim về "Gánh hàng rong", khai mạc vào ngày 10/10 tới đây (và sẽ kéo dài gần nửa năm)

1. Cuộc triển lãm này bắt nguồn từ kết quả của một cuộc điều tra nghiên cứu nho nhỏ về hàng rong do chính Bảo tàng này thực hiện trong vòng 9 tháng qua. Nhóm nghiên cứu này đã gặp gỡ và phỏng vấn 97 người làm nghề bán hàng rong. 33 người trong số họ đã đồng ý kể câu chuyện về cuộc sống, nghề nghiệp của mình hiện nay: Lý do họ đến mưu sinh tại Hà Nội; những đóng góp của họ đối với gia đình, những rủi ro trên đường mưu sinh và những mong ước tương lai…

Bà bán gạo rong Nguyễn Thị Tẹo (69 tuổi, Hoàng Long, Phú Xuyên, Hà Nội)

Có lẽ là lần đầu tiên hình ảnh sống động, thường nhật của những người bán hàng rong được đưa lên thành hình ảnh triển lãm và sau đó trở thành… tư liệu Bảo tàng. Đó là em bán ngô, khoai, sắn luộc Nguyễn Thị Xuyến (17 tuổi, Ứng Hòa, Hà Nội); chị bán bánh cuốn Nguyễn Thị Hòa (23 tuổi, Phú Cương, Kim Đọng, Hưng Yên); bà bán gạo rong Nguyễn Thị Tẹo (69 tuổi, Hoàng Long, Phú Xuyên, Hà Nội)… Kết quả của công trình nghiên cứu này cho biết, thu nhập của họ không nhiều, chỉ khoảng 25.000 đ/ngày sau khi trừ đi các loại chi phí ăn ở, đi lại. Họ chỉ dám nghỉ ngơi trong những "ngôi nhà" tối tăm, chật chội và ẩm thấp, nơi có thể ngả lưng vài tiếng qua đêm. Họ hầu như không có điều kiện tiếp cận một loại hình sinh hoạt văn hóa nào, xem tivi cũng là xa xỉ….

Nếu so với một cuộc điều tra xã hội học thì "công trình nghiên cứu" nói trên chỉ là rất nhỏ, chưa nói đến việc đã thực hiện theo phương pháp luận như thế nào, tính đại diện ra sao? Thế nhưng, giá trị của cuộc triển lãm này lại không nằm ở chỗ đó. Bà Nguyễn Thị Tuyết, Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ cho biết: Triển lãm sẽ treo các bức ảnh, và bên dưới là lời kể của những người bán hàng rong về cuộc sống của mình. Triển lãm của chúng tôi chủ yếu là để cho chính họ được nói lên tiếng nói của mình, chứ không phải là tiếng nói của những người làm bảo tàng - bà Tuyết nhấn mạnh. Ngoài ra triển lãm còn giới thiệu 2 bộ phim ngắn, 4 phút và 8 phút...

Song như thế không có nghĩa là triển lãm "kể khổ" cho hàng rong, mà triển lãm còn phản ánh cả những tiếng nói không đồng tình, cho rằng hàng rong không đảm bảo vệ sinh. Ngay chính một số những người bán trong cuộc cũng nói rằng hàng rong là ảnh hưởng tới văn minh đô thị, nhưng bất đắc dĩ họ phải làm nghề này. Có thể tin rằng, triển lãm là câu chuyện trung thực của tự thân những người bán hàng rong.

2. Thông thường, người ta vẫn nghĩ, bảo tàng là nơi lưu giữ quá khứ, lịch sử, hoặc là nơi bảo tồn những cái "còn sót lại" mà giá trị của chúng đã thuộc về truyền thống… Theo nghĩa này, triển lãm cũng phác cho ta một cái nhìn lịch sử về gánh hàng rong hồi cuối TK 19 đầu TK 20 mà tiêu biểu là bức ảnh bán trầu cau trên phố Hàng Ngang: Phụ nữ gánh rong thời xưa chít khăn mỏ quạ, mặc váy, đi dép "Kẻ Noi"…

Bức ảnh cổ về cảnh bán trầu cau ở phố Hàng Ngang

Thế nhưng, tinh thần chung của triển lãm này là hướng tới một vấn đề rất thời sự hiện nay - đời sống những người bán hàng rong và việc quản lý, hướng nghiệp cho họ. Việc làm này của Bảo tàng Phụ nữ xuất phát từ một quan niệm mới, như tâm sự của bà Tuyết: "Bảo tàng phải gắn với cuộc sống, có hơi thở của cuộc sống… Xưa nay các bảo tàng gần như quên hoặc chưa làm tốt chức năng của mình là phản ánh cuộc sống đương đại, nói được tiếng nói của những con người đương đại". Có lẽ xuất phát từ quan điểm đó, cho nên Bảo tàng Phụ nữ VN - một bảo tàng về giới - đã mạnh dạn quan tâm đến hàng rong, khi đại đa số những người làm nghề này đều thuộc giới nữ.

Liệu sau khi kết thúc triển lãm, hình ảnh gánh hàng rong có được đưa vào như một nội dung trưng bày thường xuyên hoặc chuyên đề của Bảo tàng hay không? Bà Tuyết cho biết, điều đó còn chưa được bàn tính đến. Nhưng đây đã là những tư liệu của bảo tàng.

Nguyễn Mỹ