Những bài học từ người Nhật

(Viết nhân kỷ niệm 35 năm quan hệ Việt - Nhật (21.9.1973 - 21.9.2008)

Có lẽ, một trong những bí ẩn lớn nhất của thế kỷ XX là Người Nhật. Vào thời điểm khi Đô đốc Perry của Hoa Kỳ đưa hạm đội đến vịnh Osaka để đòi Nhật “mở cửa” (8.1853), Nhật Bản nghèo hơn Việt Nam. Khoảng cách thời gian là gần như tương đương, nếu so với việc Liên quân Pháp – Tây Ban Nha đem 14 tàu chiến và 2.350 quân đến vịnh Đà Nẵng vào ngày cuối tháng 8.1858. Người Nhật đã hành xử khác với tất cả 101 nước Á – Phi. Họ cho rằng Dũng là biết sợ những điều đáng sợ và không sợ những điều không đáng sợ. Phương Tây đem đến dẫu chỉ có mấy chiếc tàu nhưng đó là một PTSX mới, một nền kỹ thuật mới và chiến tranh sẽ là điều bất lợi. Chính vì thế, người Nhật đã không đánh mà thương thuyết.

   Rồi Nhật Bản gia tăng sức mạnh của mình bằng cuộc Cách mạng Meiji – các nhà sử học lâu nay hay gọi là “Minh Trị duy tân”. Với niên hiệu là Meiji, thiên hoàng Nhật đã làm điều không một vị vua nào ở châu Á dám làm đó là tuyên bố: Kể từ đây (1868) nước Nhật phải học hỏi phương Tây, đuổi kịp phương Tây và vượt phương Tây sau 100 năm. Năm 1968, đúng 100 năm sau, người Nhật đã làm được lời thề nguyền đó. GDP của họ chỉ còn kém Hoa Kỳ.

   Để học theo phương Tây, Nhật Bản bỏ âm lịch và chỉ dùng dương lịch - kể cả việc thay đổi Tết theo âm lịch thành Tết dương lịch. Thiên hoàng còn ban bố chính sách tự do dân chủ, cho người dân được quyền phê phán mọi sai trái - nếu đó là sự thật. Cuộc cách mạng vĩ đại nhất là ở giáo dục. Người Nhật không pha chế, không biến giáo dục thành món canh tập tàng mà họ dứt khoát lựa chọn mô hình tốt nhất. Theo đó, cấp dưới đại học là Pháp và Hà Lan, còn đại học là mô hình Mỹ. Các ngành khoa học tự nhiên gần như bê nguyên xi, chỉ điều chỉnh các môn khoa học xã hội. Tiết kiệm và hiệu quả, đó là nguyên tắc…

   Cuộc chiến tranh thế giới thứ hai là một thảm hoạ đối với người Nhật. Nỗi đau đầy máu và nước mắt. Người Nhật đã làm cho cả thế giới phải sững sờ khi họ biết cách để nuốt nước mắt - cùng máu, vào trong trái tim câm lặng của mình và, bắt tay với người Mỹ. Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật năm 1951 đã giải phóng cho nước Nhật khỏi mọi gánh nặng chạy đua vũ trang. Chi phí quốc phòng của Nhật trong hơn nửa thế kỷ qua luôn dưới 1% GDP trong khi nhiều nước không dưới 10% GDP(!)

   Trước năm 1968 (chưa vượt phương Tây) không có người Nhật nào ăn tiêu phung phí theo kiểu mua xe Rolls Royce với giá 1,5 triệu USD. Cũng chưa bao giờ có cảnh đoàn thể thao Nhật Bản đi thi đấu ở nước ngoài lại “cơ cấu” 9 – 11 phó đoàn. Họ tiết kiệm vì biết nước Nhật vẫn còn nghèo. Họ cũng quan niệm rằng bổn phận là danh dự nên nếu làm sai, sẵn sàng từ chức. Chuyện từ chức của người Nhật cũng nhiều như chuyện không chịu từ chức ở các nước khác...

   Chuyện về người Nhật và nước Nhật là cả một kho tàng lịch sử sống động. Kỳ lạ và đầy ấn tượng.

   Kỳ lạ vì cách đây 35 năm (21.9.1973), người Nhật là dân tộc đầu tiên trong thế giới TBCN hùng mạnh đã thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là nước Cộng hoà XHCN VN), trước khi Nhà nước đó trở thành một quốc gia thống nhất. Đó là cách nhìn, cách hiểu mà chỉ có những dân tộc vĩ đại mới thức ngộ được!

Hà Văn Thịnh