“Mắt cửa” mới là đặc thù của Phố cổ Hội An!
Phác thảo "Mắt cửa" của nhà điêu khắc Đỗ Xuân Diệu đã khiến những người có hiểu biết sâu sắc về Hội An khá bất ngờ vì biểu tượng của nó vừa rất độc đáo, vừa rất quen thuộc.
(TT&VH) - Thông qua các hội mỹ thuật, thành phố Hội An chọn đầu tư ban đầu cho 30 tác giả làm điêu khắc trên khắp cả nước (mỗi người 4 triệu đồng) để làm các phác thảo tác phẩm nhằm “Tôn vinh di sản văn hoá Hội An”. Nhà điêu khắc Đỗ Xuân Diệu có phác thảo Mắt cửa (120cm x 120cm) bằng chất liệu composite đang trưng bày tại cổng chính Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM (khai mạc ngày 20/8). Tác phẩm này khiến những người có hiểu biết sâu sắc về Hội An khá bất ngờ vì biểu tượng của nó vừa rất độc đáo, vừa rất quen thuộc.
 Nhà điêu khắc Đỗ Xuân Diệu |
- Nói về Hội An, những người ở xa và không có nhiều sự quan tâm sâu sát dễ nghĩ đơn giản đó là phố cổ, là Chùa Cầu, là các lễ hội đường phố… Nhưng nếu nghĩ lại, những điều này đâu có gì quá khác biệt hay xa lạ với Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên… thậm chí về phố cổ cũng không khác nhiều so với phố Hiến, Hải Phòng, Quy Nhơn, Gò Công… Tôi nghĩ biểu tượng trong chủ đề “Tôn vinh di sản văn hóa Hội An” phải là một hình tượng quen thuộc, người dân nào cũng biết, nhưng khác biệt, những nơi khác không có. Mắt cửa là một biểu tượng như vậy.
* Tại sao anh nghĩ hai con mắt cửa lại là hình ảnh “độc quyền” của riêng phố cổ Hội An?
- Là giảng viên điêu khắc của đại học Kiến Trúc TP.HCM nhiều năm, tôi đã có thời gian và kinh nghiệm trong việc so sánh các hình tượng kiến trúc đặc thù, đến nay thì chưa sách vở nào nói về những con mắt cửa ở các khu phố cổ khác. Ngay ở Hội An, khi nhà cổ nào cũng có hai con mắt cửa vậy mà chẳng có nhiều tài liệu hay bài nghiên cứu chuyên sâu về biểu tượng này. Không có gì chủ quan khi khẳng định rằng mắt cửa là hình tượng đặc thù và duy nhất của phố cổ Hội An.
* Vậy thì theo anh tại sao người dân ở đây lại thêm hai con mắt cho ngôi nhà, phải chăng vì khu phố này ở kế cận bờ biển nên bị ảnh hưởng bởi hai con mắt của tàu thuyền?
* Khi nghe anh nói thì những ai từng đến Hội An lại nhớ đến hai hình tròn thường gắn vải đỏ trên cửa chính ngôi nhà cổ. Các cặp mắt cửa có giống nhau không, thưa anh?
- Theo cách gọi của người dân Hội An thì mắt cửa là từ chung, nhưng thực tế thì mỗi nhà gần như có một cách thể hiện và trang trí riêng. Tôi có nhiều năm sống và nghiên cứu tại Hội An thì thấy rằng gần như mấy trăm cặp mắt cửa còn lại đến tận ngày nay, chẳng có nhà nào giống nhà nào.
* Trong tác phẩm Mắt cửacủa anh, tại sao chính giữa lại có 1 hình vuông xuyên qua, nó trông giống đồng tiền xưa được cách điệu?
- Tôi chọn ô vuông vì nó gợi cho người xem về nhiều điều, trong đó có cả hình logo của di sản văn hóa thế giới. Hội An đã trải qua các thời kỳ thịnh, suy rồi lại thịnh, chính cái logo của UNESCO ấy đã làm cho khu phố này sống lại một lần nữa, bánh xe lại quay, con sóng lại cuộn dâng.
* Trong gần 30 các phác thảo tác phẩm về biểu tượng Hội An mà tôi được xem trước triển lãm này, có vẻ như hình tượng tác phẩm của anh là dễ thi công và dễ ứng dụng vào thực tế nhất. Nếu kết thúc triển lãm vào tháng 9 sắp tới, tác phẩm Mắt cửađược chọn, anh sẽ thi công nó với kích thước nào và bằng chất liệu gì?
- Tôi sẽ thực hiện bằng chất liệu đồng ở làng đúc Phước Kiều (Điện Bàn, Quảng Nam) một cái nôi và là một cầu nối văn hóa của Chăm - Việt - Hoa - Nhật; về kỹ thuật sơn son thếp vàng tác phẩm, tôi sẽ thuê các nghệ nhân ở chính Hội An. Còn về kích thước, tôi nghĩ 120cm x 120 cm, cộng với bệ đỡ là hợp lý. Tôi thích một tác phẩm điêu khắc mà dùng được các chất liệu ở địa phương, và phù hợp với không gian trưng bày, to quá là vô nghĩa. Tôi thích ô vuông của mắt cửa cao đúng 1m42, để đa phần người Việt có thể dòm qua đó mà nghĩ về những bí ẩn cần được khám phá thêm, bởi mắt cửa cũng chính là một ổ khóa để đi vào bản sắc của di sản Hội An.
Văn Bảy (thực hiện)