Cảm thức biên thùy
Tôi đi biên thùy, lần nào cũng mê đắm. Có đứng ở những rẻo đất cuối cùng của tổ quốc, mới thấy nôn nao về xứ sở mình.
Dù nơi đó là ngôi nhà đầu tiên trên quốc lộ 1A của người phụ nữ dân tộc Nùng Phàn Sình có tên là Lý Thị Kíu, sát gần cửa khẩu Tân Thanh, mà hướng về xuôi.
Dù đứng ở lâu đài hoang phế của vua Mông lưu vong Dương Trung Nhân, một thuở tranh vương với Vương Chí Sình để bá chủ cao nguyên đá. Lâu đài ấy nằm phía sau UBND huyện Mèo Vạc, giờ ngập chìm trong cỏ dại, hoang vắng như một ngôi mộ đá khổng lồ chứa đựng biết bao câu chuyện cũ của thời gian. Cái xứ huyện vùng cao Mèo Vạc, ai miền xuôi lên công tác đều biết ý tránh buổi chợ phiên, để cán bộ còn tranh thủ ra chợ mua mua bán bán. Chợ Mèo Vạc, phiên chợ trong mây của cao nguyên đá, còn gần như nguyên vẹn cách đây cả trăm năm. Tinh sương đã lũ lượt những ngựa, những người xuống chợ, 1.000 đồng một ống bơ rượu ngô há ía, đàn ông say, đàn bà say, nhũn cả người. Mắt người say vàng như những hạt ngô nương.
Dù đứng ở đường núi đá nối giữa Đồng Văn và Mèo Vạc, nhìn xuống hẻm sông Nho Quế, chiều ngang chỉ bé tợ 1 lóng tay. Những triền đồi sau lưng đường, ở đó, người tận số được đưa tiễn bằng câu hát đầy nước mắt: “Thức dậy đi, người chết ơi”.
Dù đi xuyên rừng hoa mào gà cao quá đầu người, tới thung lũng Lô Lô Chải, trèo lên đỉnh Pỉ, nơi có cột cờ Cực Bắc mà dõi mắt nhìn bốn hướng. Ở đó, ngút ngát ràng ràng, cỏ gianh và sim mua, xanh thẫm một mầu xanh giầu có đầy lừa dối, thật khó mà phân biệt nổi đâu là đất mẹ, đâu là xứ sở của người. Ở đó, vẫn còn điệu múa săn đầu người trong tiếng trống đồng, loại trống được cư dân Lô Lô chôn dấu, chỉ đào lên mỗi độ mùa về. Ở đó, nhớ lời GS Lê Bá Thảo trong cuốn Thiên nhiên Việt Nam đã sờn gáy mà tôi vẫn mang theo trong mỗi chuyến đi xa, rằng, có đứng ở biên thùy mới thấy thấm thía tình của nước non.
Dù ở thượng nguồn sông Đà, nơi núi non trùng điệp, nơi thác ghềnh gầm thét, nơi mùa lũ về nước cuốn trôi trâu, trôi cả ba lô và súng của bộ đội biên phòng, trôi cả những cô gái đương thì, khi dân bản đốt đuốc chạy theo vớt được thì chỉ còn là một cái túi da người dập nát vì ghềnh thác. Ở đó, cá suối to như những đứa trẻ, giấu mình trong những hang hốc sâu thăm thẳm, thuyền lớn mũi cong như vành trăng khỏa nước dọc sông Đà, ngân lanh lảnh tiếng hát hò trong khói lam chiều ngăn ngắt, tiếng chó sủa, tiếng con nít reo hò. Ở chợ Pác Ma, chợ cuối cùng ngược thượng nguồn sông Đà, có ông già người Kinh cứ chiều chiều lại mang cây đàn phong cầm Accordion ra ngâm nga hát, giữa cơ man người Thái, Si La, Cống, Nhắng... Hát cho đỡ nguôi ngoai nỗi nhớ miền xuôi.
Dù ở ngã ba biên giới Apachải, nơi Cực Tây Việt Nam, nơi tổ quốc chia tay với ánh mặt trời, nơi một con gà gáy ba nước nghe tiếng, thiên đường của dân tộc Hà Nhì, cư dân có tỉ lệ đỗ đại học có thời còn cao hơn cả người Kinh. Ở đó, chìm ngập một mầu vàng hoa dã quỳ, đường mòn xuyên rừng thảng hoặc lại thấy lẫn lốt chân hươu nai hổ báo, leo lét sáng những chòi canh lợn rừng về phá rẫy, con gái trần truồng tắm suối chẳng thẹn, trai bản đi tìm bạn tình rấm rích suốt đêm sương.
Ở đó, các cư dân biên giới đa phần sống trong nghèo khó, chân chai sạn, tay chai sạn, lơ lớ tiếng Kinh, rượu uống như nước lã. Uống vì lạnh. Uống vì tục lệ. Uống vì quen. Uống vì ít niềm vui. Có trưởng bản ở chốn Mù Cả xa xôi, quần áo rách buộc bằng lạt vì không có kim có chỉ, trông như trái sầu riêng biết đứng, biết đi. Nhưng hào sảng. Khách đến mời món ăn ngon nhất, ngủ trên chiếc giường ấm nhất, đón tiếp bằng những lời nồng hậu nhất trong căn nhà thông thống gió. Có hộp cao Sao Vàng giữ mãi cũng lấy ra hòa nước ấm, pha muối, để khách ngâm chân. Sáng chia tay còn gửi theo nắm xôi gà. Miếng thịt gà gầy guộc ngấm đầy muối ớt. Ăn mà mắt cay.
Tôi không biết vì sao, đã suốt một thời tôi có thể lang thang được mãi ở những chốn xa xôi ấy. Nghe tiếng khèn thâu đêm huyền thoại, nghe tiếng trở mình leng keng lục lạc bạc trên sạp nứa, bên bếp lửa ngồi hát ca cùng cư dân những nơi chốn ấy rất tự do, xuyên rừng hàng tháng, mồ hôi như tắm mà cổ áo sạch tinh. Biên thùy không bắt bụi.
Tôi nhớ Nguyễn Trãi viết trong Dư địa chí: ở biên thùy Trùng Khánh - Cao Bằng có loại cỏ phân mao, chỉ ngả về hai hướng, đất mẹ và đất của người. Một loại thảo mộc thôi mà cũng rạch ròi. Tôi đã đi tìm loại cỏ huyền thoại ấy, nhưng chưa bao giờ thấy. Chỉ thấy sự mê đắm quê tôi khi đứng ở biên thùy.