Mỹ thuật - bảo chứng văn hóa của quốc gia

Post Đổi mới-Mỹ thuật Việt Nam sau 1990 là tên một hội thảo quốc tế và triển lãm mỹ thuật được tổ chức tại SAM - Bảo tàng Nghệ thuật Singapore tháng 5/08.

(TT&VH Online) - Post Đổi mới - Mỹ thuật Việt Nam sau 1990 là tên một hội thảo quốc tế và triển lãm mỹ thuật được tổ chức tại SAM - Bảo tàng Nghệ thuật Singapore tháng 5/08. (Chữ “Đổi mới” được dùng nguyên tiếng Việt có đủ dấu). Sau đó là workshop nghệ thuật đương đại của các nghệ sĩ Singapore và Việt Nam trong khuôn khổ Festival Vietnam.

Với hàng chục tham luận của các GS,TS, chuyên gia và nhà sưu tập nước ngoài cùng các tham luận của các nhà nghiên cứu Việt nam, hội thảo này có chất lượng tốt nhất so với các hội thảo trong nứơc và quốc tế về văn học nghệ thuật nước ta mà tôi từng được dự.Các báo cáo rất công phu của các tác giả quốc tế (Mỹ, Nga, Úc, Pháp, Singapore…) về họa sĩ chiến trường thời chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, về giai đoạn hiện thực XHCN, về minh họa báo Phong Hóa và Ngày Nay những năm 1930, về các phương pháp khoa học tối tân nhất được áp dụng để phục chế bức chân dung nhỏ do Trọng Kiệm vẽ những 1970-1980 bằng màu sơn dầu tự chế, về 3 họa sĩ có khuynh hướng khai thác truyền thống nghệ thuật và đời sống Tây Nguyên, về các cách triển khai hội họa trừu tượng ở TP HCM, về sự bừng dậy của nghệ thuật sắp đặt, trình diễn của các nghệ sĩ Việt Nam… làm cho cử tọa, nhất là người Việt Nam vừa ngạc nhiên vừa cảm động. Tính chuyên nghiệp, sự trân trọng, mối quan tâm sâu sắc của giới nghiên cứu nước ngoài, sự thích thú của người sưu tập nước ngoài đối với Mỹ thuật Đổi mới làm các nhà nghiên cứu Việt Nam ngượng ngùng tự hỏi sao ta không làm được như họ. Còn các tác giả thì có phần tủi thân vì “người ngoài” thì trân trọng, chân thành, còn trong nước với nhau sao lại rẻ rúng thờ ơ như vậy.

Góc Việt ở SAM (Ảnh: Chiaoc Online)

Tiềm năng không lớn nhưng Singapore có vẻ đã coi việc trở thành trung tâm văn hóa nghệ thuật của ASEAN là một quốc sách. Năm 1996 tại đây khai trương SAM, một triển lãm hoành tráng mỹ thuật các nước ASEAN với các bộ sưu tập đáng nể về mỹ thuật hiện đại của các nước láng giềng, được chuẩn bị trong ba năm. Tại buổi khai trương này Thủ tường Goh Chok Tong lúc đó đã khuyến cáo rằng Singapore không thể chỉ là nơi có người dân giàu nhất mà phải là nơi của những người dân có văn hóa nhất. Ông nhắc nhủ quốc dân nên xem tranh, mua tranh, yêu nghệ thuật. Chính phủ khuyến khích thị trường mỹ thuật bằng cách: xây các bảo tàng hiện đại và ưu tiên mặt bằng và giảm thuế để mở nhiều gallery nghệ thuật. Các nhà đấu giá Christie’s, Sotheby’s, Borobudur… hoạt động sôi nổi ở đây. Singapore muốn trở thành thiên đường mua sắm cả trong lĩnh vực nghệ thuật.

Tác phẩm của họa sĩ Đinh Ý Nhi

Cùng thời gian với triển lãm mỹ thuật Việt Nam mang tên Đổi mới trong SAM là một triển lãm lớn của Từ Bi Hồng và một triển lãm chuyên đề của Giacometti - hai danh họa Trung Quốc và Italia. Họ chú trọng tới đẳng cấp quốc tế của các triển lãm và các sự kiện mỹ thuật, thách đố cạnh tranh với các trung tâm khác ở châu Á. Tại triển lãm có thể thấy hàng đoàn người già trẻ, trong nước, quốc tế vào xem, ghi chép, nghiên cứu. Các hoạt động giáo dục nghệ thuật, các ấn phẩm mỹ thuật, sự chăm chút về design và mỹ thuật công cộng đã nhanh chóng trở thành một bộ phận không thể thiếu của đời sống người dân. Giới thiệu quảng bá mỹ thuật Việt Nam nằm trong chiến lược văn hóa đó, dù rằng trên thị trường nghệ thuật thì mỹ thuật Việt Nam còn đứng sau Trung Quốc và hầu hết các nước ASEAN khác!

Trung Quốc với vị thế khác và khát vọng siêu cường lại có chiến lược khác. Trong 6 năm từ 2001 tới nay thị phần mỹ thuật Trung Quốc tăng từ 1% lên 20% , đứng thứ 3 sau Mỹ, Anh, vượt Pháp (6%) .Trong 100 họa sĩ bán tranh giá cao nhất thế giới hiện nay có hơn 30 tác giả Trung Quốc! Tất cả các kỷ lục đấu giá tranh châu Á trong cả 12 tháng năm 2007 thuộc về các họa sĩ Trung Quốc từ các bậc thầy đầu thế kỷ như Xu Bihong (Từ Bi Hồng), Wu Guanzhong, Li Keran… tới các họa sĩ đương đại như Yue Minjun, Cai Guoqiang, Chen Yifei… giá từ 3 tới 9 triệu USD. Trong khi Cai Guoqiang làm mưa làm gió ở các bảo tàng hiện đại Mỹ với các sắp đặt khổng lồ bằng thuốc súng, pháo hoa, ô tô… thì Poly Beijing trở thành một nhà đầu giá hùng mạnh nhất với giá trị mỗi phiên đấu giá lên tới hàng trăm trệu USD.

Tác phẩm của họa sĩ Bửu Chỉ

Con rồng Trung Hoa đang “xâm lăng”, “ăn thịt” thị trường nghệ thuật quốc tế. Các nhà sưu tầm tỷ phú Trung Hoa đẩy giá tác phẩm của các họa sĩ Trung Quốc lên tầm top thế giới và các danh họa của họ nghiễm nhiên trở thành các danh họa thế giới. Có vẻ như Trung Quốc, các nhà sưu tập, chính phủ và các họa sĩ đang không chỉ muốn xâm chiếm thị trường mỹ thuật, tham gia quyết định dòng chảy chính của mỹ thuật thế giới – mainstream - mà còn muốn biến Beijing-Bắc Kinh thành một thủ đô nghệ thuật đương đại và cả việc viết lại lịch sử mỹ thuật thế giới nữa. (Xưa nay lịch sử mỹ thuật thế giới luôn do người phương Tây viết ra và mang nặng sự thiên vị lấy châu Âu – phương Tây làm trung tâm.)

Một nước nhỏ mà giàu có như Singapore, một nước lớn đang phát triển như Trung Quốc rõ ràng đều có chiến lược, quốc sách phát triển mỹ thuật trong chiến lược phát triển văn hóa của mình. Mỹ thuật là một bảo chứng cho tầm cỡ văn hóa một quốc gia.

Nghĩ tới những bàn cãi nghiệp dư, những tranh luận vụn vặt (và tranh giành tẹp nhẹp) về mỹ thuật nước nhà trong chính giới, giới kinh doanh và giới nghệ thuật ta mà chẳng dám thốt ra lời.

Nguyễn Quân