Đêm Thánh vô cùng...

Bài Thánh ca đó còn nhớ không em? Khởi thủy từ những bản kinh cầu vang lên dưới vòm thánh đường, mang nặng dấu ấn tôn giáo, Thánh ca đã bước vào đời. Thế kỷ 13, những bản kinh cầu tiếng Latin bắt đầu được các giáo dân viết lời bằng tiếng mẹ đẻ. Những người Anh nhảy múa theo điệu vòng tròn và hát những bản nhạc cầu, mà người ta gọi là “carol”, hay thánh ca. Về sau, carol trở thành một thể loại âm nhạc, có chủ đề tôn giáo và thường được hát tập thể trong những dịp lễ (không nhất thiết lễ Noel). Bản Thánh ca cho ngày Giáng sinh đầu tiên do John Audelay, một linh mục người Anh sáng tác vào năm 1426. Không chỉ là một linh mục, John Audelay còn được biết đến là một nhà thơ, ông viết tổng cộng tới 25 bài carol. Ban đầu những bản carol Giáng sinh chỉ được hát trong những tiệc rượu, nhưng sau đó mọi người bắt đầu hát chúng ở mọi nơi. Âm nhạc và những bản carol dần trở thành thứ không thể thiếu được trong mùa Giáng sinh, nhất là trong sinh hoạt lễ nghi của các gia đình quý tộc châu Âu thời bấy giờ. Âm nhạc Giáng sinh đã trở thành cảm hứng sáng tạo cho rất nhiều nhà soạn nhạc nổi tiếng, như bản Weihnachtshistorie (1664) của Heinrich Schütz, Christmas Oratorio (1734) của Johann Sebastian Bach, bản Messiah (1741) của George Frideric Handel, L’enfance de Christ (1853-1854) của Hector Berlioz hay A Ceremony of Carol (1942) của nhà soạn nhạc người Anh Benjamin Britten… Trong khi ấy ở châu Mỹ xa xôi, những giáo sĩ phương Tây không ngờ được, thứ Thánh ca mà họ dùng để truyền đạo đã theo chân những nô lệ da đen bước ra... cánh đồng mía, hòa trộn với nỗi buồn người xa xứ để hình thành nên nhạc blues, nguồn gốc của nhạc jazz ngày nay. Ngày nay thì nhạc Giáng sinh đã trở thành một khái niệm rất mở, thậm chí là một dòng nhạc rất phổ thông, bất chấp lời ca có đề cập tới kinh thánh hay không, hay đơn giản chỉ là những bản nhạc dành cho một ngày lễ (holiday). Nhạc Giáng sinh ngày nay có thể chỉ là những bài ca mùa Đông (Winter Wonderland, Let it Snow, Baby, It’s Cold Outside). Ngay cả một bài ca Giáng sinh “kinh điển” , Jingle Bells, thực ra là bài ca dành cho ngày Lễ Tạ ơn. Không chỉ trong thế giới hạc pop mà ngay cả thế giới nhạc cổ điển cũng vậy. Trích đoạn vở ballet Kẹp hạt dẻ của Tchaikovsky thường được biểu diễn trong dịp Giáng sinh. Ngược lại, bản Messiah, một trong những bản nhạc Giáng sinh nổi tiếng nhất, vốn được Handel viết cho Lễ Phục sinh.(*) Từ những bản kinh cầu mang đậm ý nghĩa tôn giáo, Thánh ca đã bước vào đời để trở thành, để hình thành một thứ âm nhạc đặc biệt, dành cho cả những kẻ ngoại đạo… Chuyên đề tuần này dành để nói một vài góc nhỏ về sự “vào đời” ấy… (*) Thông tin tham khảo từ WikipediaL’enfance Tổ chức chuyên đề: PHẠM THỊ THU THỦY

Cuộc gặp gỡ lịch sử

Số bản dịch thành tiếng Anh (Silent Night, Holy Night) là nhiều nhất, song cũng rất thú vị khi biết đến số lượng kỷ lục các bài nghiên cứu khoa học về bài hát này. Nhờ vậy mà hôm nay ta biết chắc chắn là ca từ được viết ra trước phần nhạc tới hai năm. Ai muốn biết rõ hơn thì phải tìm đến Salzburg hay chính xác hơn là vào con ngõ nhỏ Steingasse, vì đó là nơi cậu bé Joseph Mohr (1792-1848) ra đời ngày 11/12/1792, nghĩa là đúng vào Mùa Vọng trước ngày Giáng sinh.

Mohr sống thời niên thiếu ở Salzburg và cũng vào trường dòng tại đó, cho đến khi nhận chức trợ lý linh mục năm 1815 và góp sức chăm sóc bầy con chiên trong các địa phương lân cận. Cũng phải nói thêm là ông sống trong một thời đại khốn khó cho người theo Thiên chúa giáo, vì sau cuộc chiến tranh của Napoleon bắt đầu một quá trình thế tục hóa mạnh mẽ ở châu Âu, linh mục rất khó có việc làm và thường phải kinh qua một thời gian trợ lý kéo dài, cũng như lang bạt qua nhiều địa phương. Chưa kể Mohr là con ngoại hôn và phải do Giáo Hoàng can thiệp trực tiếp mới được làm linh mục. Nơi ông đến đầu tiên là Mariapfarr với một nhà thờ xây từ năm 923 và sau nhiều chìm nổi vẫn còn tồn tại đến hôm nay. Ở đó Mohr viết một bài thơ gồm 6 khổ và không hề nghĩ đến chuyện phổ nhạc, cho đến khi ông chuyển địa bàn làm việc tới Oberndorf năm 1818 và làm quen Franz Xaver Gruber (1787-1863), giáo viên trường làng và Chủ nhật làm phụ lễ cũng như chơi đại phong cầm trong nhà thờ Nikolaus ở Oberndorf.

Sau này Gruber nhớ lại đã được Mohr nhờ viết phần nhạc cho bài thơ của mình để dàn hợp xướng nhà thờ hát trên nền đệm guitar – một chuyện khá lạ, song vào thời gian đó người ta không có tiền để sửa chiếc đại phong cầm bị hỏng. Gruber viết cho hai giọng nữ cao và trung lĩnh xướng, hợp xướng và guitar (cung rê trưởng) theo truyền thống nhạc nhà thờ của Ý, và lễ Noel năm 1818 bản Stille Nacht lần đầu tiên vang lên, dĩ nhiên lúc bấy giờ không ai hình dung được là nó sẽ thành bản thánh ca quen thuộc nhất mọi thời.

Bản viết tay của Gruber

Những bản chép tay đầu tiên của Mohr và Gruber hôm nay không còn, nhưng bảo tàng Carolino Augusteum ở Salzburg còn giữ được vài bản về sau, từ những năm khoảng 1820, cho thấy bài hát này mang nhiều tên khác nhau và cũng được Gruber sửa cũng như phối khí lại nhiều lần. Ba năm sau khi Gruber qua đời, nó được đưa vào sách bài hát nhà thờ chính thống của các địa phương quanh Salzburg. Song trước đó thì qua nhiều kênh khác nhau mà thế giới được biết đến giai điệu thâm trầm và mượt mà của Gruber. Một cuốn sách bài hát của Leipzig (Đức) từ 1883 đã in Stille Nacht. Theo chân những người di cư, năm 1839 bài hát đến với miền đất hứa của những người đi tìm tự do – New York City – và dĩ nhiên được hát bằng tiếng Anh: Silent Night, Holy Night. Đến cuối thế kỷ 19 thì các nhà truyền đạo Cơ Đốc như Tin Lành truyền bá nó ra khắp thế giới.

Vào thời điểm đó, cái nôi Oberndorf đã gần như bị xóa sổ bởi nhiều cơn lũ từ sông Salzach, nhà thờ Nikolaus cũng không thoát khỏi số phận đó. Khoảng năm 1900, dân làng quyết định dỡ nhà thờ thành từng viên đá và tái tạo nó cách địa điểm cũ 800 mét ngược chiều dòng chảy. Cuộc trùng tu kéo dài 13 năm. Trên móng cũ của nhà thờ Nikolaus hôm nay còn một nhà nguyện nhỏ mang tên Stille-Nacht-Kapelle, điểm đến của khách hành hương từ khắp thế giới vào mỗi mùa Noel, và dĩ nhiên ở đây ngân lên bài Stille Nacht với đủ mọi ngôn ngữ. Bản tiếng Anh Silent Night, Holy Night gồm ba khổ, có nhiều dị bản nhất, song tựu trung là bài dịch tương đối sát nguyên bản tiếng Đức. Bản phổ biến nhất được coi là có nguồn gốc từ năm 1863, nhưng ngót 100 năm ròng không ai rõ tên tác giả. Năm 1959 một nhóm nghiên cứu tìm ra bút tích của một linh mục dòng Trinity Church ở New York City tên là John Freeman Young (1820-1885), ông cũng dịch nhiều thánh ca khác từ các ngôn ngữ châu Âu sang tiếng Anh.

Câu chuyện Frank Sinatra

Ca sĩ huyền thoại được mệnh danh là giọng ca của thế kỷ 20 ấy lớn lên cùng giai điệu Silent Night như hàng triệu người Mỹ khác. Nhân lễ Giáng sinh 1944, Thế chiến II đã đi vào hồi kết, lần đầu tiên Sinatra hát Silent Night trên radio. Một năm sau, với phần phối khí mới, ông hát lại bài đó trong một phim 3 phút về lễ Giáng sinh. Năm 2002 người ta thu lại các tác phẩm kinh điển của Hollywood lên vật liệu mới, song tiếc thay, cuộc tìm kiếm phim và băng thu âm đều vô hiệu.

Có lẽ không cần nói gì thêm, Stille Nacht đã thành một phần không thể thiếu của lễ Giáng sinh trên toàn địa cầu, cũng như Frank Sinatra không thể thiếu vào dịp này. Trong đống quà xếp dưới vài cây thông nào đó chắc chắn sẽ có một đĩa hát của ông. Có thể không phải ngẫu nhiên mà Frank Sinatra và Joseph Mohr đều là những đứa trẻ sinh vào Mùa Vọng?

Lê Quang