Năm 1898 Hà Nội chỉ có 3,6 km cống ngầm, nhưng hiện tổng chiều dài đã là 634km, hơn cả đường bộ từ Hà Nội đến Huế! Ở đó, còn có những đoạn cống ô tô lượn thoải mái, những hố ga dài... như một khu phố!
Những chuyện lạ của... cống “Tây”
 Phố Lý Thường Kiệt - nơi có cống ngầm là đường trốn tù của các chiến sĩ cách mạng. Ảnh: TG |
Năm 1897, Hà Nội có khoảng 46 km đường, năm 1905 tăng lên 87 km thì hệ thống cống ngầm cũng theo đó dài thêm. Hầu hết cống ngầm thời Pháp được xây bằng gạch, tùy theo mức độ quan trọng của việc thoát nước để tính toán, thiết kế đường kính của cống và mức độ dày, mỏng thích hợp.
Hố ga lắng Mai Xuân Thưởng trên đường cống Thụy Khê, Pháp cho xây tường dày 3 lớp gạch, miệng hố ga cho đổ bê tông, có đường xuống hầm bằng các bậc cầu thang và cứ cách khoảng 2m chiều dài lại được bố trí một dầm bê tông cốt sắt chịu lực.
Mặc dù chỉ được xây bằng gạch nhưng độ bền không thua kém cống đổ bằng bê tông cốt thép. Hố ga này to bằng mấy dãy nhà 5 gian, còn chạy dọc phố Phan Đình Phùng là hệ thống cống bản to thuộc loại... ô tô cũng có thể thoải mái lượn trong lòng cống.
Điều đặc biệt mà không có bất kì đường cống ngầm nào ở Việt Nam có được chính là đường cống ngầm ở Thụy Khê. Nó đặc biệt bởi cách thiết kế chia cấp trong lòng cống. Từ miệng cống sâu xuống khoảng 2 mét là một cấp với đường kính khoảng 4 mét.
Từ đây, cống thu hẹp mỗi bên là 1,5 mét, còn 1 mét ở giữa là đường cống sâu khoảng 0,5 mét. Với thiết kế như vậy, cống vừa có tác dụng thoát nước vừa là nơi để cho bùn, đất lắng lại, hai bên đường cống nhỏ này là hai hàng lan can sắt giống như hai hàng lan can bảo vệ hai bên thành cầu.
Khi thi công ở đường cống này vào mùa khô, công nhân chỉ cần đứng ở hai bên lan can này dùng gầu múc bùn rất tiện lợi. Những lúc làm mệt, công nhân không phải chui lên mà chỉ việc trải áo mưa ra nghỉ ở “vỉa hè” trong lòng cống.
Từ ngày cống ngầm được Pháp xây dựng tính ra đã trên 100 năm có lẻ và hàng ngày nó vẫn phải oằn mình gánh gần chục nhà cao tầng đè lên với trọng lượng hàng nghìn tấn bê tông cốt thép. Không ai dám tin chắc rằng sẽ không có thảm hoạ một khi “ông cụ” cống này không còn đủ “sức” để làm trụ móng cho những căn nhà cao tầng.
Cống thời Pháp xây dựng chủ yếu là cống vòm, có tính đến độ dốc của lòng cống cho nên nước thoát tốt, theo anh em công nhân, cho dù đường kính cống chỉ rộng 0,6m nhưng vẫn chui vào thông tắc được.
Tiêu biểu của hệ thống cống ngầm từ thời Pháp là đoạn cống từ đầu phố Lò Đúc đến đê Trần Khát Chân. Đây là đoạn cống vòm to nhất, trong lòng cống không bị bùn lắng do có độ dốc lớn, tạo nên tốc độ dòng chảy mạnh cuốn hết rác thải ra đầu các hố ga.
Một đặc điểm ưu việt nữa của cống ngầm do Pháp xây là vật liệu: Do được xây bằng gạch, phủ bên ngoài là lớp hồ dày, rất nhẵn nên không cản dòng chảy của nước và rác. Hiện nay, rất nhiều tuyến cống mới xây nhưng hay bị tắc là do lòng cống có các mối nối, lâu ngày bị lún nên tạo ra hiện tượng lệch dòng, gây đọng rác làm bít mất dòng chảy.
Hàng năm Công ty thoát nước Hà Nội phải thường xuyên khảo sát, tu bổ thay thế các đoạn cống được xây từ thời Pháp đã bị xuống cấp. Đến nay, hệ thống này vẫn khai thác, sử dụng tốt.
Món quà quý của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt
Ngày trước thợ cống ngầm toàn đánh quần đùi ngâm mình trong dòng nước để vớt bùn, vớt rác. Trong ký ức của mình, anh Khoa, Tổ trưởng công nhân Xí nghiệp 4 của Công ty thoát nước Hà Nội vẫn chưa thể quên được sự khó chịu khi làm việc trong thời gian đó.
Hiện nay, việc trang bị bảo hộ cho công nhân đã rất đầy đủ và khá tốt. Họ được trang bị áo bảo hộ kín từ chân đến cổ, tay đeo găng, miệng và mũi trùm khẩu trang. Tuy nhiên, hệ thống bảo hộ chỉ giúp công nhân tránh tiếp xúc nhiều với nước bẩn chứ chưa bảo hộ được hoàn toàn. Nếu mang đầy đủ bảo hộ lại khó có thể xuống cống làm việc “ngon lành” được vì rất cồng kềnh và vướng. Vì thế mới có chuyện, hầu hết anh em khi chui cống đều phải bỏ hết khẩu trang ra ngoài như số báo trước chúng tôi đã đề cập.
Nhắc đến chuyện bảo hộ lao động cho công nhân cống ngầm, bác Phú (nhà ở số 59 phố Thụy Khê, Ba Đình, Hà Nội) cựu công nhân cống ngầm vẫn còn lưu giữ những hình ảnh về cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, trong lần ông đi khảo sát công tác chống úng ngập TP Hà Nội những năm 1993-1994.
 "Ma cống" Lê Văn Thọ với chiếc áo mưa do cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt tặng. Ảnh: TG |
Cũng nhờ món quà của Thủ tướng mà sau đó công tác bảo hộ cho anh em công nhân cống ngầm được Công ty thoát nước Hà Nội quan tâm, trang bị đầy đủ. Đã ngót 15 năm trôi qua, nhưng ai cũng cất giữ món quà tặng của Thủ tướng như là báu vật của gia đình. Ngày nhận được tin nguyên Thủ tướng qua đời, ông Thọ, ông Phú ngồi buồn, bùi ngùi nhớ lại trong nước mắt.
Với công dụng là để thoát nước nhưng đến hơn nửa thế kỷ sau thực dân Pháp lại không ngờ hệ thống cống ngầm rất thoáng này mà họ xây dựng, còn có thêm một “công dụng” đặc biệt: Đó là đường trốn khỏi nhà tù Hoả Lò của các chiến sĩ cách mạng Việt Nam.
