(TT&VH) - Sinh năm 1938, biết gần... 10 ngoại ngữ, đã tới Việt Nam trên 50 lần kể từ 1963- đó là những thông tin cơ bản về Ivo Vasiljev, giáo sư ngôn ngữ người Czech. Giải thưởng văn hóa được Quỹ Phan Châu Trinh trao tặng năm 2011 vừa qua chỉ là một lời cảm tạ khiêm tốn cho những đóng góp của vị GS này với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực: văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ - mà tiêu biểu nhất là việc dịch và xuất bản Nhật ký trong tù của Hồ Chủ tịch tại Czech.
“Chắc chắn con số 50 lần tới VN sẽ tiếp tục tăng lên. Đơn giản, tôi còn có quá nhiều công việc để làm tại mảnh đất này”- Ivo tươi cười cho biết trong cuộc trao đổi cùng TT&VH. Ông nói bằng tiếng Việt “chuẩn” tới mức khiến người nghe phải ngạc nhiên:
- Lần này tôi sang VN để tham dự cuộc hội thảo về Phật hoàng Trần Nhân Tông (diễn ra hôm nay, 24/11 tại Hà Nội - PV). Thực tế, tôi cũng đang tìm hiểu và viết bài về nhân vật độc đáo này trên một tờ tạp chí về văn hóa phương Đông tại Czech. Nhìn chung, điều khiến tôi quan tâm ở Trần Nhân Tông là mối quan hệ phức tạp giữa hạnh phúc cá nhân và vai trò của ông trong lịch sử Việt Nam.
Hẳn bạn muốn hỏi vì sao tôi lại quan tâm tới những vấn đề như vậy của Việt Nam trong suốt 50 năm qua? Đơn giản, tất cả như một cơ duyên. Tôi tốt nghiệp đại học về chuyên ngành tiếng Hàn. Nhưng giữa thập niên 1960, Viện nghiên cứu Phương Đông cần một chuyên gia “phụ trách” việc tìm hiểu mảng văn hóa - lịch sử Việt Nam. Vì thiếu người, tôi nhận cương vị ấy và bắt đầu học tiếng Việt. Tiếp đó là một vòng tròn cho đến giờ: sang VN nghiên cứu - về Czech dạy môn VN học - trở lại VN để tiếp tục làm việc. Tôi giảng dạy ở Czech nhiều môn trong chuyên ngành VN học như địa lý, lịch sử, văn hóa... nhưng thật ra, tôi tiếp cận tất cả chủ yếu ở góc độ ngôn ngữ học, chuyên ngành chính của mình.
* Vậy còn việc dịch Nhật ký trong tù của Hồ Chủ tịch? Cho đến giờ, nhìn lại, GS có nghĩ rằng mình thành công với bản dịch đó không?
- Xin đừng gọi tôi là dịch giả. Tôi chỉ là người tìm cách dịch nghĩa và nắm bắt nội dung tác phẩm này. Dựa trên những gì tôi cung cấp, một đồng nghiệp khác là nhà thơ “chuyển” nó thành thi phẩm bằng tiếng Czech. Trước Nhật ký trong tù, tôi cũng dịch một số bài thơ của Dương Hương Ly, Xuân Diệu, Giang Nam... ra tiếng Czech theo cách ấy. Nhưng quả thật, dịch Nhật ký trong tù là công việc khiến tôi phải suy nghĩ rất nhiều. Như những người dân Tiệp Khắc trong thập niên 1970, tôi luôn coi VN là người bạn thân thiết của mình. Riêng với Hồ Chủ tịch, tôi có dịp làm phiên dịch khi Thủ tướng Tiệp Khắc sang Việt Nam vào năm 1966 và cuộc gặp ấy để lại ở tôi sự tôn kính về Cụ.
Bởi thế, khi dịch Nhật ký trong tù vào giữa thập niên 1970, tôi đã phải cẩn thận đọc rất kỹ nguyên bản của tập thơ từ tiếng Hán để hiểu nghĩa. Càng đọc và nghiền ngẫm, tôi càng ấn tượng về những câu thơ mang đậm triết lý phương Đông từ tác giả. Sau 1 năm, bản dịch được hoàn thành và xuất bản tại Czech. Tôi cũng không dám chủ quan rằng bản dịch của mình đã thành công. Nhưng cuối năm 1979, tôi có tổ chức một số buổi đọc thơ Nhật ký trong tù tại quảng trường thủ đô. Người dân Tiệp Khắc khi ấy nghe những bài thơ như Đánh cờ, Nghe tiếng giã gạo đều reo hò và rất phấn khích.
* Công việc sắp tới của ông về lĩnh vực VN học là...?
- Trở về Czech, tôi sẽ tiếp tục tìm hiểu và nghiên cứu về vấn đề ngôn ngữ của cộng đồng người Việt ngay tại đây. Hiện, có khoảng 6 vạn người VN đang sinh sống tại Czech. Thật thú vị là họ luôn biết cách giữ được tiếng Việt “thuần nhất” cho con, cháu mình và rất ít phải mượn các từ của Czech trong ngôn ngữ hàng ngày. Tuy nhiên, tôi sẽ sớm trở lại VN vì một công việc khác. Năm 1999, tôi có tham gia cuộc khai quật chiếc tàu cổ chở đồ gốm, sứ tại Cù Lao Chàm. Tôi được biết, bản vẽ, ảnh chụp, thông tin... các mẫu gốm, sứ trong cuộc khai quật đó đã được chuyển sang một NXB tại Anh để in thành sách. Tuy nhiên, do một số vấn đề về tiền bản quyền, cuốn sách đó chưa được xuất bản cho đến tận bây giờ. Đó là một công trình nghiên cứu cực kỳ quan trọng, và tôi muốn cùng các bạn VN cố sức để có thể giải quyết công việc này và mang bản quyền cuốn sách về cho ngành khảo cổ.
* Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này.
Chiêu Minh (thực hiện)
