(TT&VH) - Cuộc tranh luận giữa 2 luồng ý kiến, một là phải xếp hạng các Di sản văn hóa phi vật thể (DSVH PVT), hai là không nên xếp hạng mà chỉ “kiểm kê”, “lập danh mục” đã diễn ra trong thời gian qua trên dư luận cũng như trên diễn đàn Quốc hội. Kết quả là ngày 18/6 vừa qua Quốc hội đã thông qua Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa, với Khoản 2, Điều 18 quy định: “Bộ trưởng Bộ VH- TT&DL quyết định công bố Danh mục DSVH PVT Quốc gia và cấp Giấy chứng nhận DSVH PVT được đưa vào Danh mục DSVH PVT Quốc gia”.
Như vậy các DSVH PVT sẽ không được xếp hạng (cấp quốc gia, cấp tỉnh) căn cứ theo giá trị, mà sẽ được cấp Giấy chứng nhận sau khi đưa vào danh mục di sản quốc gia. Để làm rõ hơn quy định trên, cũng như một số “đầu việc” mà ngành di sản sẽ phải bắt tay vào làm, TT&VH đã có cuộc trao đổi với TS Lê Thị Minh Lý, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa.
TS Lê Thị Minh Lý, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa
Điều kiện bắt buộc là tiêu chí về sự đồng thuận…
* Với quy định “Cấp giấy chứng nhận” nói trên, tôi cho rằng Quốc hội đã đưa ra một giải pháp để đáp ứng nguyện vọng “tôn vinh di sản” của bà con. Bà đánh giá quyết định này như thế nào?
- Quyết định không xếp hạng là phù hợp với Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Còn việc cấp giấy chứng nhận DSVH PVT là đề xuất của UBTV QH sau khi tiếp thu ý kiến của một số đại biểu quốc hội và cử tri, để xác nhận rằng di sản đó được ghi vào danh mục DSVH PVT quốc gia. Chi tiết việc tôn vinh chủ thể văn hóa được thể hiện ở điều 26 của Luật.
* Thật ra, việc xếp hạng hay chỉ cấp Giấy chứng nhận cũng không quan trọng bằng việc di sản sẽ được tôn vinh và bảo vệ ở “cấp độ” nào. Xin bà cho biết, một di sản để được đưa vào Danh mục DSVH PVT Quốc gia (và được cấp Giấy chứng nhận) sẽ phải có những tiêu chuẩn như thế nào? So với tiêu chuẩn xếp hạng (và cấp bằng công nhận di tích) thì có khác biệt căn bản gì?
- Để có danh mục di sản quốc gia trước hết phải kiểm kê, phân loại di sản (theo loại hình, theo tộc người hoặc theo phạm vi địa lý) và lập hồ sơ khoa học để Bộ VH,TT&DL xem xét. Có thể có nhiều tiêu chí; đối với từng loại hình có thể có tiêu chí đặc thù, song một số tiêu chí cơ bản theo tôi, đó là: tiêu chí về tính đại diện làm nên bản sắc của cộng đồng - chủ thể văn hóa; tiêu chí về sức sống, sự sáng tạo, được kế tục qua nhiều thế hệ của di sản; tiêu chí về các biện pháp bảo vệ di sản trong sự phát triển bền vững; tiêu chí ưu tiên di sản cần được bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, điều kiện bắt buộc phải có đó là tiêu chí về sự đồng thuận, tự nguyện đề cử và cam kết bảo vệ di sản của cộng đồng.
* Đối với xếp hạng di tích, còn đi kèm với khoanh vùng bảo vệ; vậy đối với Giấy chứng nhận thì có đi kèm với quy định quản lý, bảo vệ, hoặc quyền lợi nào không?
- Sự thực hành thường xuyên, tiếp tục sáng tạo, trao truyền và có thể di chuyển đó là đặc trưng của di sản phi vật thể. Vì vậy không thể khoanh vùng bảo vệ một cách cơ học/vật lý như di tích. Trên nguyên lý thì giống nhau nhưng biện pháp cụ thể để bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể thì có khác và khó hơn nhiều. Biện pháp bảo vệ quan trọng nhất là nhận thức của người dân và xã hội về giá trị di sản, mong muốn di sản được sống được tiếp nối và hành động thực hiện điều đó. Vai trò của cộng đồng là yếu tố quyết định. Luật lần này cũng quy định rõ, di sản có thể bị đưa ra khỏi danh mục khi không còn đủ điều kiện.
Sẽ có Thông tư hướng dẫn kiểm kê DSVH PVT
* Được biết là trong thời gian qua, Cục DSVH đã có những bước đi đầu tiên trong việc kiểm kê, lập danh mục DSVH PVT. Xin bà cho biết, công việc đang được tiến hành đến đâu rồi? Khoảng đến bao giờ thì có thể công bố Danh mục tương đối đầy đủ về các DSVH PVT Quốc gia? Điều nữa, là đối với các di tích, thì địa phương và người dân có thể chủ động đề xuất các di tích quan trọng để được làm thủ tục xếp hạng. Còn đối với DSVH PVT thì sự chủ động của người dân và chính quyền địa phương thể hiện như thế nào? Hay là sẽ phải thụ động chờ cán bộ về kiểm kê?
- Năm ngoái, Cục Di sản văn hóa đã đánh giá một số danh mục kiểm kê đã có của một số cơ quan nghiên cứu như Viện Văn hóa Nghệ thuật, Viện Nghiên cứu văn hóa, Viện Âm nhạc, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam… và một số tỉnh như Thái Bình, Phú Thọ… Qua đó thấy rằng cần có sự thống nhất về biện pháp thực hành và cần cập nhật kinh nghiệm, điều ước quốc tế. Vì vậy, ngành chúng tôi đã cùng với các cơ quan nói trên thống nhất với nhau cần xây dựng văn bản Thông tư hướng dẫn kiểm kê và lập danh mục di sản văn hóa phi vật thể. Chúng tôi đã hoàn thành dự thảo tài liệu, sắp tới sẽ khẩn trương bổ sung, hoàn thiện theo tinh thần Luật Di sản văn hóa đã được sửa đổi. Dự kiến, sau khi Luật có hiệu lực văn bản này sẽ được ban hành. Một điều hết sức thực tiễn là không kiểm kê lại từ đầu mà kế thừa các danh mục đã từng có và bổ sung cập nhật thông tin cho đầy đủ. Trên cơ sở đó địa phương xây dựng hồ sơ khoa học để đệ trình xem xét. Từ đó sẽ hình thành di sản danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hội đồng Di sản Quốc gia sẽ tư vấn và Bộ VHTT&DL sẽ công bố danh sách này. Chúng tôi hy vọng cuối năm tới sẽ có những kết quả đầu tiên. Tuy nhiên điều này trông đợi rất nhiều vào sự chủ động và tích cực của các địa phương.
Danh mục này sẽ được xem xét và cập nhật thường xuyên. Như đã có ý kiến ở phần trên, trước hết cần có sự tự nguyện và đồng thuận của cộng đồng, nhà nước cấp kinh phí để kiểm kê, các nhà quản lý và chuyên môn hướng dẫn xây dựng hồ sơ đệ trình.
* Một câu hỏi không thể không đặt ra: Ngoài những di sản đủ tiêu chuẩn để đưa vào Danh mục Quốc gia như trên, thì những DSVH PVT còn lại sẽ được đưa vào danh mục nào? Và được bảo vệ như thế nào?
- Những di sản chưa được kiểm kê, hoặc chưa đủ cơ sở khoa học sẽ được tiếp tục nghiên cứu. Những di sản chưa được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia mà đã được kiểm kê sẽ được đầu tư bảo vệ theo phân cấp quản lý nhà nước.
Lập trang web?
* Theo ý kiến cá nhân tôi, Cục nên thành lập một trang web, hoặc chuyên trang để công bố Danh mục DSVH PVT Quốc gia (có kèm ảnh, clip, lời giới thiệu) để tôn vinh các di sản này, đồng thời để quảng bá và phục vụ cho việc tra cứu. Bà nghĩ sao?
- Quá đúng! Hiện tại chúng tôi cũng đã có một trang web riêng về di sản văn hóa trong đó có phần về di sản phi vật thể. Di sản văn hóa phi vật thể rất nhạy cảm và mong manh. Nó có thể mai một dần và đến lúc nào đó nhanh chóng biến mất mà không ai phát hiện ra. Đề xuất của nhà báo chính là sự nhắc nhở để chúng tôi sớm phát triển trang web này một cách phong phú, hiệu quả phục vụ xã hội.
* Xin cảm ơn bà!
Nguyễn Mỹ (thực hiện)
